Eco-kunst tegen de onwetendheid

Met de kunstmanifestatie 'Ja Natuurlijk' probeert Ine Gevers het eco-analfabetisme te bestrijden. Bezoekers verlaten aangenaam verward de expositie om eens lekker uit te waaien op het strand. En dat is al een begin.

Om maar eens twee uitersten te noemen. Aan het begin van de survivaltocht door het GEM, onderdeel van het Haags Gemeentemuseum, heeft het Nederlandse kunstenaarsduo Persijn Broersen en Margit Lukács de landschappen van de Bambi-films als in een reusachtige kijkdoos achter elkaar gezet. Het hertje zelf is weggepoetst, zodat er een paradijs overblijft zoals wij, in Nederland toch allemaal stedelingen, ons natuur voorstellen. De zon schijnt, het groen maakt prachtige rondingen, maar... begint het romantische landschap in de verte dreigend te worden?

De donkere wolken uit deze presentatie kondigen een duistere tocht door de zalen aan, waarin niets lijkt wat het is, waarin alle zekerheden gekanteld worden om uiteindelijk uit te komen bij de lijken van een blanke en een zwarte man die op de museumvloer in elkaar zijn gezakt. De lichamen zijn van was, maar levensecht - al kun je dat niet echt zeggen over een dode. 'The Clearing' waarvoor kunstenaar Roy Villevoye zelf model stond, zou in een andere setting de vraag opwerpen of hier sprake is van een uit de hand gelopen racistisch conflict. Maar als laatste object in de kunstmanifestatie 'Ja Natuurlijk' heeft de opstelling de betekenis gekregen van de mens als uitgestorven diersoort. Niet de eerste, maar zeker niet de laatste.

Curator Ine Gevers, die in 2009 in de Amsterdamse Beurs de manifestatie 'Niet Normaal' over diversiteit organiseerde, buigt zich met 'Ja Natuurlijk' over de vraag wat natuur eigenlijk is. Het is in ieder geval niet iets waarnaar je 'van buitenaf' naar kunt kijken, zegt Gevers. Natuur is geen object, dat we naar believen kunnen gebruiken, leegroven en weer aanplanten. Ze hekelt in dit opzicht het 'menscentrisme', met die op onszelf gerichte bril waardoor we de wereld bekijken. "Met de opkomst van de landbouw en de daarop volgende industrialisatie hebben we ingrepen op zo'n enorme schaal, dat we de impact die dat ingrijpen op de aarde heeft niet kunnen beseffen", zegt Gevers terwijl ze door de zalen van het GEM loopt. "We hebben een geo-ramp veroorzaakt, vergelijkbaar met het effect van een wereldwijde aardbeving. Dat niet-beseffen noem ik eco-analfabetisme."

Toch zijn we volgens Gevers in alle opzichten schatplichtig aan een ecosysteem waarin de mens als organisme slechts een van de schakels is. We dienen volgens haar goed voor de aarde te zorgen, niet uit een soort edelmoedigheid of geloof, maar omdat dit een voorwaarde voor ons bestaan is, als onderdeel van een zelfregulerende wereld.

Gevers vroeg zeventig kunstenaars verfrissende en uitdagende voorstellen te doen voor een alternatief wereldbeeld, dat uit een 'cultuurnatuur' bestaat, bevolkt door vele ongelijksoortige spelers. Zo zal prinses Máxima vandaag bij de opening van de kunstmanifestatie langs een opstelling van Zeger Reyers lopen waarop paddo's zijn gekweekt. De museale omgeving moet ze de komende weken drogen. Dit proces van uitdrogen valt volgens de wet onder het 'prepareren' van paddo's en is verboden. Terwijl de paddo zich van geen schuld bewust is, verschuift zijn status van het ene op het andere moment van legaal naar illegaal. Maar wat of wie speelt hierin een rol? Zijn het de schimmels, zijn het bacteriën, is het de airco, het vocht, of is het toch de kunstenaar? De museumdirecteur? Of misschien Gevers zelf? Heeft de prinses een eigen rol?

Heel lang zal ze daar niet over kunnen peinzen, want daar plaatst Mark Dion met zijn 'Mobiele Wilderness Unit' een volgend vraagteken. Hij zette bizons, planten en zoals hier in Den Haag een wolf, op aanhangwagentjes als voorbeelden van 'maakbare natuur'. "Zou dat wendbare karretje niet staan voor het feit dat wij 'de natuur' graag wegzetten als object onder definities die ons op dat moment goed uitkomen?", vraagt Gevers zich af. Puur om haar de baas te kunnen blijven?

De Mexicaanse kunstenaar Raul Ortega Ayala onderzocht jaren de wereldwijde voedselpolitiek en verbeeldde zijn indrukken in zijn 'Babel Fat Tower', een replica van dierenvet van Pieter Breughels bekende schilderij 'De toren van Babel' uit 1565. De warmte van de lampen zorgt ervoor dat de toren gedurende de tentoonstelling langzaam wegsmelt: De Bijbelse symboliek van vooruitgang en verval.

En dan moet het werk van Luuk Wilmering nog komen. In 'Scientist, Lost' heeft de wetenschapper archiefkaarten met foto's van vogels verzameld. Ze zijn alleen niet ingevuld. Maar het is te laat. Alle vogels zijn uitgestorven.

Toch is 'Ja Natuurlijk' niet alleen kommer en kwel. Het werk van Pierre Huyghe waarin hij menselijke en niet-menselijke spelers samenbrengt in een onderwatertheater, is ronduit vermakelijk, al zal de hoofdpersoon, een levende heremietkreeft, daar wellicht anders over denken. Op zoek naar een nieuw huis kan hij zich verschansen in een Japans masker, waarmee hij, althans volgens de kunstenaar, de schoonheid onthult van een verstrengeling tussen 'natuur' en 'cultuur'.

En dan het 'Plants Liberation Forest' van Ton Matton, waar bezoekers hun kamerplanten letterlijk aan het infuus kunnen leggen. Met warmtelampen, ventilatoren en een 'intraveneus' watersysteem vormde hij een 'kuuroord' voor de door ons in te kleine potjes gemartelde planten.

Heel actueel is Minerva Cuevas die een verband legt tussen het verdwijnen van publieke diensten zoals de post en het uitsterven van diersoorten. Steeds meer mensen kunnen niet meer meedoen doordat de samenleving steeds ingewikkelder wordt. Niet alleen de biodiversiteit staat onder druk, stelt ze, maar daarmee ook de menselijke diversiteit. Bezoekers kunnen daarom pagina's gescheurd uit de National Geographic als prentbriefkaarten in een echte brievenbus doen. Ze bestaan nog!

Eenmaal buiten begint juist het 'Petrol Engine Memorial Park' van Tea Mäkipää. De overgroeide auto's brengen 's nachts toeterend een ode aan de romantiek van 'ronkende motoren, het opsnuiven van wat diesel en het razen over de snelweg'. Dat gaan we nog missen.

Volgens Ine Gevers is de eerste stap van eco-analfabeten naar ecologische intelligentie de erkenning van het feit dat de mens deel uitmaakt van een even mooie als monsterlijke omgeving. 'Ja Natuurlijk' biedt dat inzicht zeker, zij het staccato. Totaal door elkaar geschud zijn bezoekers na afloop toe aan een frisse duinwandeling naar Scheveningen. Maar misschien is dat ook een stap richting ecologische intelligentie: eens lekker uitwaaien op het strand.

De kunstmanifestatie 'Ja Natuurlijk' is tm 18 augustus te bekijken in en rond het GEM, het Fotomuseum en de tuinen van het Gemeentemuseum Den Haag. Meer info over programma, entree en openingstijden op www.ja-natuurlijk.com

Slijmspoor op Twitter
Schrijfster Esther Gerritsen kroop al in de huid van een tweeduizend jaar oude plant en deed op Twitter en Facebook verslag. In een estafette zullen de komende maanden zestien biologen, filosofen en schrijvers via die media de actualiteit gaan becommentariëren vanuit een ongebruikelijk perspectief. Maria Barnas bijvoorbeeld als huiszwam, Bart Knols als mug, Ann Meskens als stofzuiger, Vrouwkje Tuinman als naaktslak, Vincent Bijlo als rhinovirus, Gerbrand Bakker als schaap en Wim Brands als hond. De schrijversestafette onder de naam Fora & Fauna is een idee van kunstenaar Sjaak Langenberg & vormgeefster Rosé de Beer. Op Facebook te vinden op FB.com/ForaEnFauna. Op Twitter via @Fora_en_Fauna.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden