Dwalen door ruïnes van een beschaving

Philip Jenkins: Het vergeten christendom. De duizendjarige bloeitijd van de kerk in het Midden-Oosten, Azië en Afrika. Nieuw Amsterdam, Amsterdam. ISBN 9789046810422; 320 blz. €24,95.

De schrijver:
Philip Jenkins (1952) is in Nederland vooral bekend door zijn boek 'Gods werelddeel', waarin hij beweert dat Europa in de toekomst geen serieuze islamisering zal doormaken. Integendeel: van de immigranten die hiernaartoe komen is een groot deel juist christen en zowel de immigrerende christenen als moslims zullen hun beste beentje voor moeten zetten om te overleven in Europa's seculiere cultuur.

Overleven is voor religies volgens Jenkins maar op één manier mogelijk: door je vergaand aan te passen. Religies zijn volgens de auteur geen bolwerken met keiharde, onveranderlijke essenties, maar transformerdende wereldvisies, die volop in staat zijn tot interactie. Jenkins valt op door zijn brede blik en het 'grote gebaar'. Hij staart zich niet blind op de waan van de dag en kijkt dan ook niet op een eeuwtje meer of minder als het om de transformatie van religies gaat.

Zijn thematiek:
Ook 'Het vergeten christendom' is een boek dat de lezer wil wijzen op de lange adem van religies, maar vertelt ook hoe ze kunnen sterven. Er zijn van die gebieden in de wereld die voor je gevoel sinds jaar en dag islamitisch zijn, bijvoorbeeld Irak en Iran. Jenkins vertelt in dit boek over het christendom dat in dergelijke gebieden een diepgeworteld bestaan heeft gehad - dus niet voor even, maar, zo betoogt Jenkins, zeker duizend jaar lang. De kern van het boek illustreert hij met een middeleeuwse symbolische wereldkaart van het christendom. Jeruzalem is de kern, met daaraan drie blaadjes: Azië, Afrika en Europa. Voor de Oosterse kerken was Europa verreweg het meest zorgwekkende 'blaadje' van de drie, vertelt Jenkins. In Mesopotamië was het christendom diep doorgedrongen in alle lagen van de cultuur, een niet weg te denken gegeven in de samenleving, terwijl het barbaarse Europa nog niet eens fatsoenlijk bekeerd was en bovendien politiek hopeloos verdeeld oogde. Kortom, Jenkins wijst er voortdurend op dat het zwaartepunt van het aloude christendom niet lag waar wij het als vanzelfsprekend aannemen: in Europa.

Mooiste zin:
"Godsdiensten kunnen ziek worden en sterk verzwakken, maar sterven doen ze niet vanzelf: ze moeten een doodsteek krijgen."

Opvallendste stelling:
"De band tussen de islam en het oude oosterse christendom is in feite zo hecht, dat dit voor de tegenwoordige aanhangers van beide godsdiensten verontrustende vragen oproept."

Volgens Jenkins komen orthodoxe christenen die zich verwonderen over vreemde gebruiken en vormen binnen de islam in feite gewoontes tegen die voortkomen uit de oudste vormen van hun eigen geloof. Hij denkt daarbij onder andere aan de 'teraardewerping' bij het bidden, aan de strenge vastentijd en aan het uiterlijk van moskeeën. De islam vernietigde en verving het christendom niet simpelweg, maar nestelde zich in de structuur die het christendom al eeuwenlang gevormd had. Ondertussen 'doolde de geest van het christendom nog steeds rond in de islam', en andersom.

Reden om dit boek niet te lezen:
Na de inleiding en de eerste twee hoofdstukken weet je het wel een beetje. Jenkins geeft direct alles aan het begin weg, wat de verrassing voor de volgende hoofdstukken sterk wegneemt.

Reden om dit boek wel te lezen:
Omdat het simpelweg een fascinerend boek is dat je blik op het fenomeen 'christendom' blijvend verandert. Het is heerlijk geschreven, zelfs voor een boek dat uit het Engels vertaald is. Jenkins' boek leest als een razend interessante documentaire, waarin je wordt meegenomen op een dwaaltocht tussen de ruïnes van een immense verloren beschaving. En wat voor visie je ook hebt op het al dan niet gewelddadige karakter van christendom of islam: dit boek geeft hierover stof tot nadenken, hoewel het geen aanrader is voor wie van ongenuanceerdheid houdt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden