Duymaer van Twist negeerde Multatuli

Duymaer van Twist, gouverneur van Nederlands-Indië, zou slechts een voetnoot in de geschiedenis zijn geweest als hij niet in conflict was gekomen met Multatuli.

Jan Kuijk

J. C. Smelik, C. M. Hogenstijn en W. J. M. Jansen: A. J. Duymaer van Twist, gouverneur-generaal van Nederlands- Indië. Walburg Pers, Zutphen. ISBN 978 90 5730 462 7; 128 blz. euro 22,50.

Heeft het zin een boek te schrijven over een historische figuur aan wie bijna aan het einde van een verhaal zonder enige ironie ’een twijfelachtige onsterfelijkheid’ wordt toegedicht? Deze vraag is positief beantwoord door J. C. Smelik, C. M. Hogenstijn en W. J. M. Janssen, een drietal niet al te geroutineerde schrijvers, en uitgeverij Walburg Pers heeft er een mooi geïllustreerd boek van gemaakt.

Het gaat in dit boek om Albertus Jacobus Duymaer van Twist, die leefde van 1809 tot 1887 en van 1851 tot 1856 gouverneur-generaal van Nederlands-Indië was. Vooral dat laatste is bepaald niet gering, maar dat Van Twist meer geworden is dan een voetnoot in de Indische geschiedenis dankt hij toch in de eerste plaats aan het conflict dat de Indische bestuursambtenaar Eduard Douwes Dekker in de laatste dagen van Van Twist landvoogdij met hem is aangegaan. Van Twist, gehandicapt door een zwerende voet en de drukte van zijn afscheid, heeft zijn ambtenaar toen niet die persoonlijke aandacht gegeven waar om Dekker in hoogst dramatische bewoordingen had gevraagd. Hoe dat allemaal is gegaan, kan inmiddels iedereen weten. Dekkers eigen verhaal is terug te vinden in ’Max Havelaar’ – de roman waarmee Dekker onder het pseudoniem Multatuli (’ik heb veel geleden’) een aanzienlijke bijdrage aan de wereldliteratuur heeft geleverd.

Wat Van Twist van de Max Havelaar gedacht heeft, weten we niet. Hij heeft nooit gereageerd op alle aanvallen van Multatuli en bij het ordenen van zijn archief zat hij kennelijk aan de open haard. De stukken zijn in elk geval onvindbaar. Er is uit 1882 maar één brief van Van Twist bekend, waarin hij zegt ’een volkomen gerust geweten’ te hebben, want Dekker ’is door mij met meer dan gewone welwillendheid behandeld’.

Tegenover de veelheid van Multatuli’s stukken en welsprekende getuigenissen staat dus niets van de kant van Van Twist. Ook deze schrijvers hebben weinig gevonden. Het zou daarom unfair zijn hun te verwijten dat er veel gezegd wordt wat elders al vele malen herhaald is. Maar dat laat onverlet dat het gebruik van verhullende en suggestieve uitdrukkingen als ’het schijnt’ of ’het ziet er naar uit’ had moeten worden vermeden. Suggereren in plaats van zeggen is alleen dichters toegestaan.

En als er wat gezegd wordt, moet dat concreet gestaafd worden. Zo hebben de schrijvers de vrijheid gevonden achteloos in een eindnoot Willem Frederik Hermans te corrigeren over een verschil van vijftig duizend gulden in de jaarwedde van de gouverneur-generaal. Geen wereldschokkende gebeurtenis, maar de vindplaats van hun document wordt de lezer onthouden en daarmee de mogelijkheid tot verificatie. En daar dienen noten toch voor.

Nieuw is misschien wel (en in de kringen van de multatulianen is elke kleinigheid al gauw groot nieuws) de verwijzing naar de doopsgezinde wortels van Van Twists ouderlijk huis. Zijn moeder stamde uit ’een homogeen degelijk doopsgezind geslacht van kooplieden en landbouwers’. Dat kan een aanknopingspunt worden omdat een jaar of wat geleden Paul van ’t Veer in zijn Multatuli-biografie aandacht heeft gevraagd voor het Amsterdamse doopsgezinde milieu dat de achtergrond vormde van Dekkers kinderjaren.

Er is nog wel meer gemeenschappelijks. Van Twist had, net als Dekker en anders dan heel wat koloniale ’deskundigen’ uit die tijd – het beste voor met de inlandse bevolking. Het grillig-egocentrische sentiment van Dekker tegenover de formeel-juridische benadering van Van Twist schiep een niet te overbruggen kloof en dat maakt het conflict zo tragisch. Als troost kan dienen dat wij daaraan toch maar de Max Havelaar te danken hebben.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden