Duurzame vis met een luchtje

De programma's om de visserij te verduurzamen blijven te vaak hangen in goede bedoelingen, waarschuwt visonderzoeker Simon Bush.

Duurzaam gevangen vis is populair en wordt gretig verkocht. Het aanbod houdt echter de vraag niet bij. Er wordt nu vis verkocht die niet echt duurzaam is, maar wel als zodanig in de schappen ligt. Het bekende MSC-label voor duurzame vis dreigt op die manier zijn geloofwaardigheid te verliezen.

Dat stelt visonderzoeker Simon Bush, verbonden aan de Wageningen Universiteit. Hij deed de afgelopen wintermaanden onderzoek naar verduurzaming van visvangsten en schreef er met collega's onlangs een artikel over in het wetenschapsvakblad Science. Hij wil het woord fraude echter niet in de mond nemen. "Dan is er sprake van bewuste misleiding. Daar heb ik niets van gevonden in mijn onderzoek."

Wat is er dan wel aan de hand? De afgelopen 40 jaar is de vraag naar vis - zowel wilde als gekweekte - verdubbeld, weet Bush. "Er dreigde en dreigt overbevissing. Daarom zijn in 1998 MSC (wilde vis) en meer recent ASC (kweekvis) in het leven geroepen om die dreiging tegen te gaan. Grote supermarkten in Noord-Amerika en Europa zoals WalMart, Carrefour en Ahold, hebben toegezegd dat in 2015 hun gehele visaanbod uit duurzame vangsten en duurzame kweek zal bestaan. De weg naar duurzaamheid is echter lang. Er is niet genoeg aanbod om die voornemens te realiseren."

Ontwikkelingslanden

Bush heeft twee jaar terug de vorderingen van het ASC-keurmerk onder de loep genomen. Dit keer is MSC aan de beurt. Nog geen 10 procent van de wild gevangen vissoorten valt onder het MSC-keurmerk. Die soorten komen bijna allemaal uit westerse bronnen. Slechts 7 procent van de MSC-vis komt uit ontwikkelingslanden, terwijl de helft van de vishandel bestaat uit vis uit die landen.

Om dat aan te pakken zijn er vele verbeterprogramma's opgezet, zogenoemde Fisheries Improvements Projects of FIP's. Bush: "Toen ik in november vorig jaar mijn onderzoek startte, zaten er zo'n 130 FIP's in de database. In die verbeterprogramma's zijn zaken opgenomen als het vergaren van kennis van de ecosystemen waarin een bepaalde soort zich ophoudt, beheer van de visstand en vangsttechnieken. Bij die FIP's zijn naast de vissers en hun organisaties ook inkopers als westerse supermarkten betrokken. Zij dragen financieel bij aan die verbeteringen. Dat kan behoorlijk oplopen. FIP's kosten tussen de 10.000 en 350.000 dollar."

Die FIP's zijn desondanks behoorlijk populair, heeft Bush geconstateerd. "Supermarkten gaan graag partnerschappen aan met organisaties als het Wereld Natuurfonds. Dat geeft hun een goede naam en zo halen ze ook hun doelen, is het idee. Het vormen van zulke partnerschappen is een hele industrie geworden."

Bush vond echter dat die FIP's te vaak blijven hangen in goede bedoelingen. "Er zijn zes stappen onderscheiden naar uiteindelijk het MSC-keurmerk. Dat is het einddoel. Mijn onderzoek laat zien dat twee derde van die FIP's echter blijft steken op de derde stap. Er is geen vooruitgang meer naar het einddoel. Dat komt vooral omdat met het bereiken van die derde stap al toegang wordt geboden tot westerse markten. Er is dan geen prikkel meer om verdere stappen te zetten, terwijl bijvoorbeeld het beheer van de visstand of het toepassen van duurzame vangsttechnieken nog lang niet op orde is. Toch ligt al de vis die is gevangen door visserijen die met die FIP's bezig zijn als duurzaam in de schappen. Ze hebben weliswaar niet het MSC-label, maar worden wel als duurzaam aangeboden. Als die visserijen geen stappen meer zetten en toch toegang blijven houden tot westerse markten, schiet het dus niet op met verduurzaming van de visvangst en wordt ook de consument mogelijk misleid."

Strengere regels

De viswetenschapper pleit daarom voor strengere regels. "Als niet binnen een bepaalde termijn de stappen op weg naar het MSC-keurmerk worden gezet, moet de markttoegang worden beperkt of zelfs geblokkeerd." Supermarkten zien dit wel, maar niet als probleem, zegt Bush. "Zij profiteren van die FIP's. Daar mogen ze dan ook best wat meer bovenop gaan zitten, anders werkt het model niet."

De FIP's vormen ook een lastig te vatten geheel, erkent Bush. "Ze zijn niet eenvormig, het is nogal versnipperd. Elke maatschappelijke organisatie die de visserij wil verduurzamen en daarvoor partnerschappen aangaat met supermarktconcerns, stelt weer andere eisen aan vissers. Wellicht gaat MSC die FIP's onder zijn hoede nemen."

De MSC-organisatie is bezorgd, weet Bush. "Er is discussie binnen die club. Ze hebben een goede naam, maar die komt nu in het gedrang. Ik zou niet verbaasd zijn als zij zich ermee gaan bemoeien. Tot nu houden ze zich op de vlakte. Dat is ook wel logisch. Zij zijn een orgaan dat certificering verleent en moeten dus neutraal blijven."

Zalm bij AH volledig duurzaam

Albert Heijn verkoopt vanaf deze maand als eerste supermarkt ter wereld alleen maar duurzame kweekzalm. Deze zalm komt uit Noorwegen en heeft het keurmerk voor duurzame kweekvis ASC, de tegenhanger van MSC.

"Deze stap is best groot. Daarom hebben we samengewerkt met het Wereld Natuur Fonds", laat Tjebbe Onnes, hoofd inkoop van vis en schaaldieren van AH, weten. "We zijn de grootste visverkoper van Nederland. Bijna de helft, 45 procent, van onze verse visverkopen is zalm. Om dat allemaal duurzaam in te kopen, was een lastige opgave. We hebben echter toegezegd dat in 2015 al onze verse vis duurzaam is gevangen of gekweekt."

De leverancier, het Noorse bedrijf Marine Harvest, had aanvankelijk grote twijfels, vertelt Onnes. "Ze zouden onze gevraagde hoeveelheid lang niet kunnen leveren, was de eerste reactie. De Noren zijn toch de drempel over en hebben inmiddels 30 van hun 244 kweekkooien duurzaam gemaakt. Daarmee kunnen wij het hele jaar door duurzame zalm garanderen."

Esther Luiten van ASC noemt AH een voorbeeld voor de rest van de keten. "Pas sinds 2013 bestaat het keurmerk voor duurzame kweekvis. Het is knap van AH dat zij als grote zalmverkoper erin zijn geslaagd een toeleverancier te regelen die hun het hele jaar door ASC-zalm kan leveren."

Luiten kent de kritiek dat kweekzalm uit Noorse fjorden de omgeving nogal eens vervuilt. "Ja, de kwaliteit van bodem en water in de omgeving van die kooien gaat achteruit, er is soms sprake van onverantwoord medicijngebruik. Ook ontsnappen er kweekzalmen en we weten niet wat de invloed is als die paaien met wilde soortgenoten. Daarom is het noodzakelijk dat deze kweekkooien aan strenge regels worden onderworpen. ASC stelt strenge eisen aan zijn keurmerk. "Een kwart van de 161 door ASC gecertificeerde kwekerijen betreft zalm."

Ook de voedselconversie is bij kweekvis een probleem, erkent Luiten. Voor het verkrijgen van een kilo kweekvis zijn meerdere kilo's wilde vis nodig. Dat is verre van duurzaam. "Bij zalm gaat dat de goede kant op", zegt Luiten. "Inmiddels is nog maar 1,4 kilo vis nodig om een kilo kweekzalm te krijgen en dat gaat verder naar beneden. Ook daar wordt door ASC aan gewerkt. De kwekers hebben er ook belang bij, want de voerprijs bepaalt voor 70 procent de prijs van de vis."

Volgens Onnes van AH zal de winkelketen de prijs van sommige zalmproducten iets verhogen nu het ASC-keurmerk eraan hangt. "Van 3 tot 8 procent. Maar er zijn ook zalmproducten die in prijs gelijk blijven."

Inkoper Onnes is niet bang dat er in de toekomst te weinig ASC-zalm zal zijn, nu de vraag van over de hele wereld blijft toenemen. "Ik was er bang voor toen we eraan begonnen. Als het dilemma zich onverhoopt toch voordoet, zullen we keuzes moeten maken."

Het MSC-label voor duurzame vis dreigt zijn geloofwaardigheid te verliezen

Reactie Albert Heijn

Albert Heijn heeft zich als doel gesteld dat eind dit jaar alle vis van het eigen merk in het schap duurzaam is gevangen of gekweekt, aldus een woordvoerster van het supermarktconcern. "Dat is voor onze klant te herkennen aan het MSC- of ASC-keurmerk. Als er onvoldoende aanbod is van gecertificeerde vis kijken we naar de beste alternatieven. Dat kan betekenen dat we visverbeterprogramma's accepteren. Wel onder de voorwaarde dat er in die programma's een duidelijk en controleerbaar tijdpad is opgenomen dat de certificering binnen een benoemde termijn wordt gehaald."

Reactie MSC

Directeur Hans Nieuwenhuis van MSC-Benelux herkent veel van de kritiek van Simon Bush en zijn collega¿s en maakt zich er ook zorgen om. "De visverbeterprogramma's (FIP's) zijn van groot belang om uiteindelijk het keurmerk te bereiken. Dan moeten die programma's wel duidelijke tijdgebonden mijlpalen hebben gesteld die regelmatig worden gecontroleerd. Anders blijven die programma's hangen en dreigt verdere verduurzaming in het gedrang te komen. MSC heeft een mechanisme ontwikkeld, de benchmarking and tracking tool, BMT, om die voortgang te beoordelen en wij roepen overheden, maatschappelijke organisaties en supermarkten op dat mechanisme te gebruiken."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden