Duurzame én goedkope chocola bestaat dus niet

Cacaoboeren zijn te arm om hun teelt te verduurzamen, blijkt uit de Cacaobarometer 2015. Certificering blijft zo een pleister op een kapot systeem.

Van elke reep chocola die in de winkel een euro kost, gaat bijna 7 cent naar de cacaoboer in West-Afrika. Chocolademakers als Mars, Ferrero en Mondel¿z (Milka, Cote d'Or, Toblerone en Oreo) vangen 35 cent van de opbrengst en supermarkten bijna 45 cent. Door deze schamele verdienste kan de boer zichzelf en zijn gezin amper in leven houden. Nadenken over een duurzame productie is dan echt te ver van zijn bed.

Dat staat in de Cacaobarometer 2015, die vandaag uitkomt. "Het is voor het eerst dat deze cijfers in de openbaarheid komen. We hebben een ton cacao van de boer naar de consument gevolgd en daarbij veel data verzameld en hierin gebundeld", zegt Antonie Fountain, directeur van het Voice Netwerk, een club van vakbonden en maatschappelijke organisaties in Europa die zich geheel richt op cacao. Zij geven samen met Solidaridad, Hivos en FNV Mondiaal deze barometer uit.

Vorig jaar ging de mare dat chocola duurder zou worden, omdat cacao een steeds schaarser goed wordt. Daarmee zou een van de geliefdste en betaalbare luxe producten uit de mond van vele liefhebbers verdwijnen. Fountain: "Ik zou eerder zeggen: We hebben straks niet zozeer een tekort aan cacao, maar aan cacaoboeren. Als je die cijfers ziet, begrijp je dat ook. De verdeling in de cacaoketen deugt niet. De boeren zitten daardoor ver onder de armoedegrens. Dat gegeven staat aan de basis van vele problemen."

Dit is inmiddels de vierde barometer en deze keer is speciaal ingezoomd op de financiën in de keten. "Dat hebben we gedaan, omdat de vraag naar cacao stevig groeit, maar het aanbod beperkt blijft omdat het alleen maar kan groeien in een smalle tropische strook rond de wereld. Je zou zeggen dat ook de boer daarvan dus profiteert. Dat is echter niet zo. Die is en blijft zo arm als de mieren. Anderen, de grote chocoladeconcerns en de supermarkten, gaan er met de buit vandoor. We zijn in vijftig jaar weinig opgeschoten. Ook de verduurzaming van de productie dreigt daardoor niet van de grond te komen. Sterker nog, je moet je afvragen of er straks nog wel productie is in West-Afrika."

Een Ivoriaanse of Ghanese cacaoboer - samen goed voor 56 procent van de wereldproductie - verdient 5 dollar per dag met zijn bonen. Voor de gemiddeld 10 personen per gezin betekent dat een besteedbaar inkomen van dagelijks 50 dollarcent, berekende Fountain. "Dat is een kwart van wat nodig is om te leven, volgens Wereldbanknormen."

Dat geld wordt gemiddeld verdiend met 3 hectare land. Zeg dat de boer kan opschalen naar 5 hectare. Daarmee verhoogt de boer zijn opbrengsten naar dagelijks ruim 80 cent per gezinslid. "Nog altijd veel te weinig. Zelfs bij een verdubbeling van de winkelprijs blijven de boer en zijn gezin nog onder de armoedegrens. Ook als de productiviteit op die grond wordt verhoogd, is het de vraag of de kosten gelijk kunnen blijven. Meer oogst betekent toch al gauw meer middelen inzetten als arbeid en kunstmest."

Ongelijkheid

Onder deze omstandigheden komt nadenken over, laat staan toepassen van maatregelen die de teelt moeten verduurzamen niets terecht, is Fountains conclusie. "Armoede staat duurzaamheid in de weg. Of anders gezegd: Chocola is te goedkoop om duurzaam te worden geteeld. En dan moet je dus de vraag stellen: Waar komt die armoede vandaan? De verdiensten in de keten zijn nogal ongelijk. Dat wordt nu met onze data voor het eerst duidelijk. De macht zit bij de verwerkers van de bonen, de handel, de chocolademakers en de supermarkten. Met name bij handel, verwerkers en chocolademakers zie je steeds meer concentratie. Je praat over een handjevol bedrijven."

Daartegenover staan miljoenen kleine boeren, die ieder voor zich opereren. Van de cacaobonen wordt 95 procent geteeld door kleine boeren. Ze hebben geen marktinformatie, ze hebben geen toegang tot banken. Dat laatste vooral omdat in West-Afrika landeigendom niet goed is geregeld. Fountain: "Zo worden ze gemakkelijk tegen elkaar uit gespeeld. De eerste opgave is deze boeren te organiseren in coöperaties. Zij moeten een stem krijgen in de sector. Alleen dan kan de verdeling van de opbrengsten eerlijker worden en gaat duurzame teelt tot de mogelijkheden behoren. De jaarinkomens van alle boeren in West-Afrika samen is even groot als de jaarwinst van een groot chocoladeconcern."

Toch gebeurt er al een en ander aan duurzaamheid in de cacaobranche. Fairtrade, Utz en Rain Forest Alliance zijn al jaren bezig. "Zeker, maar dat is meer het laaghangende fruit. Chocolademakers als Mondel¿z, Nestlé, Mars en Ferrero kennen wel trainingsprogramma's om de productie te verduurzamen. Dat zijn programma's met boeren die al in coöperaties zijn georganiseerd. Als je kijkt naar duurzaam gecertificeerde teelt, dat is intussen mainstream aan het worden. In 2009 was nog 2 tot 3 procent van de chocola duurzaam. Dat is inmiddels 16 procent."

Fountain vraagt zich wel af wat voor invloed die certificering heeft. "Een boer in West-Afrika krijgt 1500-1600 dollar voor een ton cacao. Door certificering krijgt hij - op papier - 100 dollar extra. Dat is 10 cent per kilo. Die certificering is echter geen garantie dat de boer dat extra geld ook krijgt. De premie gaat naar de coöperatie die daarna besluit wat ermee te doen. Soms wordt het aan de boer uitgekeerd, soms gaat het naar de aanschaf van machines. Soms gaat een deel van de gecertificeerde oogst weg voor normale prijzen. Mars en Nestlé gaan niet zelf naar die boer. Lokale handelaren doen dat. Die zeggen rustig maar de helft af te willen nemen tegen prijzen met premie en de andere helft zonder premiebetaling. Je kunt van certificering ook niet verwachten dat ze dat verandert. Het is een pleister op een kapot systeem."

Meer betalen

Het tegengaan van de armoede om daarna een goed begin te kunnen maken met verduurzamen van de cacaoteelt is alleen op te lossen door samenwerking, zegt Fountain. "De boeren moeten georganiseerd worden, het geld in de keten moet beter verdeeld worden, overheden moeten werken aan een betere infrastructuur in de teeltregio's. Daarnaast moeten er heldere en afdwingbare standaarden komen voor duurzaamheid waarin ook een redelijk inkomen voor de boer is opgenomen. En de consument moet meer gaan betalen voor zijn chocola. Iedereen moet zijn verantwoordelijkheid nemen, anders is er geen uitzicht op duurzame cacao."

De cacaobarometer 2015 en andere data over de cacaosector zijn te downloaden op www.cocoabarometer.org

Niet de boeren, maar de grote chocoladeconcerns en de supermarkten gaan er met de buit vandoor

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden