Duurzaamheid zonder religie s.v.p.

Van onze kerkredactie ROTTERDAM - De wereld is van God - iets wat alle religies wel zullen onderschrijven. Daarom stuurde de Nationale Commissie voor Duurzame Ontwikkeling (NCDO) deze boodschap naar 22.000 religieuze groeperingen in Nederland. Ze werden uitgenodigd voor een debat, gisteren in Rotterdam.

Er waren discussies over economie, normen en waarden, kerk en staat, oorlog en dialoog tussen religies - allemaal in het teken van duurzaamheid. En voor de ongelovigen een bijeenkomst 'duurzaamheid zonder religie s.v.p.'.

Christelijke kerken in diverse soorten, zendings- en evangelisatieclubs, en ook bahai's, soefies, hare Krishna's en enkele esoterische groepen voorzagen de dertienhonderd congresgangers van informatie over het milieu en eigenlijk het leven in het algemeen. Een hare Krishna in de speakerscorner: “Dieren en planten hebben ook zielen. Hoe halen mensen het in hun hoofd om lijken op te eten. Dat slaat toch helemaal nergens op?”

Waren de religies maar aan de macht, zou je in je onschuld kunnen hopen: die verzetten zich tenminste tegen onverzadigbare consumptie en ongebreideld materialisme. Daarom was er een bijeenkomst met vertegenwoordigers van het fundamentalisme gepland om de vraag naar het heil of onheil ervan te bespreken.

Maar fundamentalisten waren ver te zoeken. De vertegenwoordiger van het FIS, de grootste - verboden - islamistische partij van Algerije, liet het afweten. De Iraanse vluchtelingen waren dus voor niets komen protesteren tegen 'de klap in hun gezicht', zoals ze de uitnodiging aan het FIS noemden.

Ook hindoe H. Rambaram was geen fundamentalist te noemen. “God is een mysterie. De veda's waarin hij spreekt, noem ik niet heilig. Op veel zaken geven ze geen antwoord, de interpretatie is afhankelijk van de omstandigheden.”

Bleef over ingenieur J. van der Graaf van de Gereformeerde Bond. “Fundamentalisten van alle slag hebben de waarheid hoog in het vaandel, maar de liefde schiet er bij in,” zei hij.

“Bent u zelf een fundamentalist?” vroeg de discussieleider.

Van der Graaf: “Absoluut niet. Die beroepen zich op de letter, terwijl je de hele Bijbel in de uitleg moet betrekken.”

Fundamentalisten verwerpen de scheiding tussen kerk en staat. Kan de God-gedienstige staat misschien wel een einde maken aan de verspilling en de vervuiling van Zijn wereld?

L. van Dijke, fractievoorzitter van de RPF, ziet daar wel wat in. “De staat moet ten dienste staan van het christelijke ideaal. Nu heeft alles nog zijn prijs, ook het milieu. Ik kan u verzekeren dat bij God de prijs voor het milieu heel hoog is.”

Monseignieur Ernst: “We moeten de godsdienst behoeden voor vermenging met het staatsbelang. In de godsdienst is geen dwang, terwijl de staat niet zonder dit middel kan.”

Abu Zeid, de Egyptische professor die naar Nederland is uitgeweken uit angst voor fundamentalisten: “Godsdienst kan niet alleen een privé-zaak zijn. Maar het is gevaarlijk als de overheid in naam van de gelovigen spreekt. Moskee en staat moeten gescheiden machten zijn.” Ieder mens heeft recht op zijn eigen waarheid. “Maar de enige waarheid die als het er op aankomt telt, is dat we allemaal met elkaar moeten samenleven. Daarom weet ik geen alternatief voor democratie.”

Van Dijke ruikt zijn kans: “De waarheid is niet de helft plus een. Soms heeft de minderheid gelijk, zoals de Duitse theoloog Karl Barth, die zich verzette tegen de nazi's.”

De oecumenische hoogleraar H.M. de Lange repliceert: “U moet niet te grote pretenties hebben: eigenlijk laat de radicale boodschap van het evangelie geen compromis toe. Maar de politiek kan niet zonder. Toch zijn er vier politieke partijen die zich christelijk noemen. Wie snapt dat nog?”

Tegen de gedachte van het NCDO in ging Eduard van Hengel, filosoof aan de Landbouwuniversiteit Wageningen. Zijn stelling luidde: een relatie tussen religie en duurzaamheid is schadelijk voor Moeder Aarde.

De kerken moeten het thema duurzaamheid niet annexeren. De grove aanslagen die de planeet te verduren krijgt, moeten door een mentaliteitsverandering van ieder mens tot staan worden gebracht en het is onjuist te suggeren dat alleen een religieuze grondslag de goede geestesgesteldheid hiervoor biedt, aldus Van Hengel.

Hij zette de beitel in het vaak klakkeloos gebruikte begrippenpaar 'normen en waarden'. Het verschil kwam naar voren in een vergelijking met het verkeer. Dat snelle verplaatsing wenselijk is, is een waardeoordeel. De verkeersregels die een goede, rechtvaardige gang van zaken waarborgen, zijn normen.

Duurzaamheid moet een universele waarde zijn en geen normkwestie. Religie is in de huidige pluralistische samenleving niet meer de bron van alle waarden; de naast elkaar bestaande godsdiensten zijn, volgens Van Hengel, normenstelsels. Een verbintenis met religie degradeert de duurzaamheid daarom tot een onderdeel van een normenstelsel. Het gevaar is dat daar andere normen tegenover kunnen worden gesteld, zoals de wenselijkheid van transport en recreatie.

Doordat het betoog van Van Hengel lijnrecht inging tegen de gedachte van een oecumenische ecocentrische wereld die het NCDO met deze themadag wilde uitdragen, gaf hij aanleiding tot zinvol debat.

Het voornaamste bezwaar tegen Van Hengels standpunt was dat het uit pragmatisch oogpunt een gemiste kans zou zijn om het gelovige deel van de wereldbevolking niet vanaf de kansel tot verantwoordelijk gedrag jegens moeder aarde te bewegen.

Ibrahim Spalburg van het Moslim Informatie Centrum in Den Haag: “De Koran wijst erop dat respect voor God tot uitdrukking moet komen in respect voor de schepping. Dat God bestaat kan je niet bewijzen, daarom hebben we het over geloof, maar het wonder van de schepping is voor iedereen zichtbaar. Waarom zouden wij de een miljard moslims niet op die religieuze inspiratie aanspreken.”

Van Hengel verklaarde zich er geen tegenstander van dat duurzame ontwikkeling vanuit een religieuze levenshouding wordt nagestreefd, zolang het maar niet louter daaruit verdedigd wordt.

De werkgroep 'Kerk en Dier' boog het thema duurzaamheid om tot 'dierzaamheid'. “Eén en al Liefde geeft ons de Zoon Die op aarde kwam om Zijns Vaders wil te doen. God die zich offert voor mensen. Nu zijn ook dieroffers overbodig geworden,” aldus de MUS, de krant van 'Kerk en dier'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden