Duurzaam kapitalisme komt er niet zomaar

(Lex van Lieshout)

De tijd lijkt rijp voor een duurzaam kapitalisme. Of de omstandigheden dat ook zijn, zal spoedig blijken.

De leiders van de belangrijkste economieën in de wereld, de G20, hebben dit weekeinde in Washington de mondiale financiële crisis besproken. Iedereen is ervan overtuigd dat er iets moet veranderen. Maar hoever? Dat is en blijft voorlopig de vraag.

Kan de wereld volstaan met relatief eenvoudige aanpassingen (meer toezicht en coördinatie, minder bonussen), of staan we aan de vooravond van een veel verder reikende hervorming van het kapitalisme?

Herman Wijffels heeft in deze krant aangegeven dat hij een radicale verandering voorziet in het kapitalisme. Over de onmatigheid daarvan maakt hij zich al veel langer zorgen. Hij waarschuwt er daarom voor de financiële crisis op te vatten als oorzaak van de economische neergang. Voor hem is de crisis eerder een symptoom van wat er werkelijk mis is, „niets minder dan een breuklijn in de wereldgeschiedenis”.

Ruim anderhalve eeuw geleden schetste Karl Marx ook zo’n breuklijn. Het burgerlijke kapitalisme veroorzaakte de Verelendung van het proletariaat, en dat zou onherroepelijk leiden tot een radicale omwenteling van dat kapitalisme.

Ook Wijffels wijst op de desastreuze gevolgen van ’het keiharde Wall Street-kapitalisme’: „Het was gewoon een roofpartij.” Maar anders dan Marx ziet Wijffels de crisis niet als voedingsbodem voor de klassenstrijd tussen kapitaal en arbeid, maar als bakermat van een ’nieuwe cultuurfase van de mensheid’. Hij wijst met nadruk naar de ’cultureel creatieven’, die in deze potentiële cultuuromslag van het kapitalisme een voorhoede vormen.

Het idee van cultureel creatieven is de afgelopen jaren vanuit Amerika overgewaaid, vooral sinds de publicatie van het boek ’The Cultural Creatives’ van Paul Ray en Sherry Anderson (2000). De term verwijst naar consumenten en burgers die anders willen omgaan met hun leefomgeving. Zij worden niet gekenmerkt door hun economische positie, maar door een gemeenschappelijk waardenpatroon: zij zijn voor ecologie en sociale gelijkheid, hebben aandacht voor hun omgeving en zetten zich af tegen materialisme.

Het onderzoek van Ray en Anderson wijst uit dat er in Amerika, op een bevolking van 300 miljoen, zo’n 50 miljoen mensen zijn die voldoen aan het cultureel creatieve profiel. In Nederland wordt de harde kern van cultureel creatieven door onderzoeksbureau MarketResponse geschat op 15 procent van de bevolking. Progressieve Amerikaanse auteurs als Paul Hawken, Jim Garrison en Ray zelf hebben de afgelopen tijd gehamerd op het belang van cultureel creatieven voor Barack Obama, die volgens hen waarden als authenticiteit, gemeenschapszin en duurzaamheid bij uitstek belichaamt.

Met andere woorden, Wijffels bevindt zich in goed gezelschap, en zijn ideeën over een ander soort kapitalisme zijn realistischer dan op het eerste oog wellicht lijkt. In dat licht is het extra interessant om te kijken welke maatregelen de nieuwe Amerikaanse president gaat nemen om de financiële crisis het hoofd te bieden. De G20-top heeft het probleem alleen maar vooruitgeschoven. Over een half jaar komt men weer bijeen, de verwachting is dat Obama dan zijn stempel zal willen zetten.

Een cultuuromslag van het kapitalisme in een meer duurzame richting zal het echter niet alleen moeten hebben van cultureel creatieve politici, burgers en consumenten. Die omslag zal ook gedragen moeten worden door maatschappelijke organisaties. Sterker nog, de vertaling van nieuwe waarden en idealen in een effectieve sociale beweging kan niet zonder een prominente rol van maatschappelijke organisaties.

Het kapitalisme verkeert dezer dagen tussen hoop en vrees. Marx voorspelde de totale ineenstorting. Wijffels voorziet nu niet de ondergang, maar een wezenlijke transformatie. Het nieuwe kapitalisme zal, anders dan het oude, moeten zijn afgestemd ’op de behoeftes van mensen’. De tijd voor zo’n duurzaam kapitalisme lijkt rijp. Of de omstandigheden dat ook zijn, zal spoedig blijken.

Paul van Seters is hoogleraar globalisering en duurzame ontwikkeling TiasNimbas Business School, Universiteit Tilburg

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden