Dutchbat zweeg

David Rohde (34) is voor zijn krant, de New York Times, net terug van een reis door Afghanistan. Hij wist daar de hand te leggen op een persoonlijke gedicht van Osama Bin Laden en bemachtigde materiaal over het terroristennetwerk Al-Kaida. ,,Daarin werd Bosnië genoemd als voorbeeld hoe het Westen de moslims in dat land niet kon of wilde beschermen. Het leven van een moslim was minder waard dan van een christen, luidde het verhaal. Uiteraard werden daarmee de massaslachtingen van Srebrenica bedoeld. Zo zie je dat dit drama terugkeert in de propaganda van fundamentalisten. Dat is de prijs die wij betalen voor de val van de enclave.''

Zeven jaar nadat Srebrenica verloren ging, zijn de belangrijkste verantwoordelijken voor deze genocide nog steeds niet berecht, stelt Rohde met groot ongenoegen vast. ,,Het is onverdraaglijk dat Karadzic en Mladic nog steeds vrij rondlopen.'' Maar hij vindt het net zo'n schande dat in Nederland niemand zijn verantwoordelijkheid voor dit drama heeft genomen. ,,Commandant Karremans, zijn plaatsvervanger Franken, hun -Nederlandse- superieuren in Sarajevo en Zagreb, de legerleiding in Den Haag, ministers en de politici, niemand heeft in de afgelopen jaren zijn functie neergelegd om daarmee persoonlijk zijn verantwoordelijkheid voor deze tragedie te nemen. Karremans werd zelfs nog bevorderd. Zouden ze wel in functie zijn gebleven als zevenduizend Nederlanders waren vermoord? Ik vind hun houding schokkend en onbegrijpelijk.''

Hij kijkt uit naar het rapport van het Niod dat woensdag na ruim zes jaar spitwerk dan eindelijk verschijnt. Televisieomroepen hebben hem gevraagd naar Nederland te komen om commentaar te leveren. Onderzoekers van het instituut hebben ook met hem gesproken. ,,Ze wilden vooral hun theorieën toetsen aan mijn opvattingen,'' vertelt Rohde in een restaurant vlakbij het onopvallende hoofdkantoor van de New York Times, nabij Times Square. Hij dankt zijn baan bij deze krant aan zijn reportages over 'Europa's ergste massaslachting sinds de Tweede Wereldoorlog', zoals hij het drama omschrijft.

In 1995 werkte hij voor de Christian Science Monitor als correspondent in voormalig Joegoslavië. Bij de eerste geruchten over executies op grote schaal vertrok Rohde naar het door Serviërs gecontroleerde Oost-Bosnië. Hij had slechts toestemming om vanuit Servië naar Pale, de 'hoofdstad' van de Bosnisch-Servische regering, te rijden, maar reed vervolgens illegaal naar de omgeving van Srebrenica. Aan de hand van faxen van door de CIA vrijgegeven satellietfoto's van mogelijke massagraven, vond hij vier locaties, waar overduidelijk was gegraven, in Nova Kasaba. Hij trof lege munitiekisten aan, granaathulzen, een schooldiploma met een moslimnaam, foto's en menselijke resten die half uit de grond staken. ,,Ik was verbijsterd, want ik dacht aanvankelijk dat de geruchten die door de vluchtelingen waren verspreid overdreven waren. Het bleek helaas veel erger te zijn dan iedereen dacht.''

In Tuzla, onder controle van de Bosnische federatie, sprak hij met honderden vluchtelingen die uit Srebrenica kwamen. Hij vond negen moslimmannen die de executies op een of andere wijze hadden overleefd en andere ooggetuigen die het beeld complementeerden. Hij reisde naar Sarajevo, Zagreb en Nederland om met diplomaten, VN-vertegenwoordigers en militairen te spreken. In oktober vond hij aan de hand van verhalen van ooggetuigen nieuwe massagraven in de buurt van Srebrenica.

Daar werd hij ook gearresteerd op verdenking van spionage en tien dagen lang urenlang verhoord. Tijdens de vredesonderhandelingen in Dayton werd ee Servische president Milosevic onder druk gezet Rohde vrij te laten. Als gebaar van zijn goede wil gaf de Servische leider opdracht hem te laten gaan.

De zeer gedetailleerde reportages van Rohde veroorzaakten een schok in de wereld, maar ook een schandaal waarom dit drama niet was voorzien en voorkomen. Zijn in 1997 verschenen boek 'A Safe Area' is een onthullend verslag over de ondergang van de enclave en de daarop volgende massamoorden. De Amerikaan noemt in dit boek de vernietiging van Srebrenica één van de grootste mysteries van de oorlog in Bosnië. ,,De Verenigde Naties, Nederlandse, Franse, Amerikaanse en Bosnische functionarissen logen, bagatelliseerden hun eigen rol of gebruikten de doofpot,'' schrijft de uit de staat Maine afkomstige Rohde.

Voor de journalist is het nog steeds onbegrijpelijk hoe Srebrenica door de Serviërs kon worden veroverd en waarom de VN en de NAVO niet ingrepen. ,,Van een enorme Servische overmacht is nooit sprake geweest. Het begon met een granaatbeschieting, maar de daadwerkelijke aanval op de enclave is uitgevoerd door twee tot vier tanks en hoogstens tweehonderd militairen. Ze kwamen via de weg uit het zuiden. Als een luchtaanval van de Navo meteen die tanks had uitgeschakeld, waren zevenduizend levens gespaard gebleven. Van VN-mensen heb ik begrepen dat de Serviërs alleen een stukje van de enclave wilden hebben. Ze waren zelf ook verbaasd dat Dutchbat en de drieduizend moslimmilitairen geen verzet boden en er geen luchtaanvallen kwamen. Het uitblijven van luchtsteun is de belangrijkste oorzaak dat Srebrenica in handen viel van de Serviërs, daar ben ik van overtuigd. Daarvoor houd ik VN-bevelhebber Janvier en VN-gezant Akashi als hoogste gezagsdragers persoonlijk voor verantwoordelijk.''

Ook de Nederlandse blauwhelmen onder leiding van overste Karremans dragen verantwoordelijkheid, vindt Rohde. ,,Ze hadden geen zware wapens om zichzelf en de bevolking te verdedigen. Maar de middelen die ze wel hadden, onder andere de antitankwapens, hebben ze niet ingezet. Ze hebben het niet geprobeerd. Karremans vreesde voor de levens van zijn militairen.''

De grootste fout die is gemaakt, vindt Rohde, is de belofte van Karremans 's avonds 10 juli aan de moslimcommandant Becirovic, de plaatsvervanger van moslimleider Nasr Oric, dat er de volgende dag massale luchtaanvallen zouden plaatsvinden. ,,De meeste moslimmilitairen besloten daarop te wachten met een tegenaanval. De beloofde bombardementen bleven echter uit en enkele uren later viel de enclave. Karremans en Franken waren er absoluut van overtuigd dat er luchtaanvallen zouden worden uitgevoerd, maar op het VN-hoofdkwartier in Zagreb, waar Janvier en Akashi zaten, lagen daarvoor geen plannen klaar, heb ik zelf kunnen vaststellen. Ik denk dat de fout in Sarajevo lag, waarvoor generaal Nicolai, chef-staf van de VN-macht in Bosnië, verantwoordelijk is. Nicolai maakte er een puinhoop van. Hij heeft bij Karremans in ieder geval de indruk gewekt dat er massieve luchtaanvallen zouden komen. Het uitblijven van de beloofde luchtaanval was een enorme klap voor Dutchbat en de Bosnische militairen. De verdediging stortte in en de mannen vluchtten de bossen in. Ik denk dat hierbij een rol speelde dat Nasr Oric in Tuzla zat. Hij was de enige die de moslimsoldaten kon leiden.''

Na de inname van Srebrenica vluchtten 15 000 tot 25 000 vrouwen, kinderen en rond de tweeduizend mannen naar de compound van Dutchbat in Potocari. Vijfduizend van hen werden toegelaten, de rest moest buiten blijven van Karremans en Franken. ,,Dit is hun grootste fout geweest na de verovering van de enclave. Karremans had alle vluchtelingen moeten toelaten, er was ruimte genoeg. Hij had de compound moeten uitroepen tot beschermd gebied van de Verenigde Naties. Hij had de satelliettelefoon moeten pakken en zijn superieuren, de media, de hele wereld moeten informeren over de situatie in de compound. Hij had alle krachten moeten mobiliseren en zijn boodschap aan de Serviërs had moeten zijn: tot hier toe en niet verder. Wij beschermen met onze levens deze vluchtelingen. Hij had veel meer moeten bluffen.''

De Amerikaan wijst er op toen de Kroaten in 1995 de aanval opende op de Krajina, de VN-commandant in Knin alle Servische vluchtelingen op de compound toeliet. ,,De Kroatische tanks stonden voor de poort, maar de commandant maakte in de media zoveel lawaai -wij konden hem allemaal bellen- dat ze het wel uit hun hoofd lieten om aan te vallen. Dat had Karremans ook moeten doen.''

Rohde noemt het schokkend dat Dutchbat en de legerleiding in Den Haag alle signalen over ernstige schendingen van de mensenrechten maandenlang voor zich hielden. ,,Op 13, 14, 15 en 16 juli hebben diverse Dutchbatters grote groepen gevangenen gezien bij Nova Kasaba. Op het voetbalveld van Bratunac zaten zo'n vijftienhonderd tot tweeduizend gevangenen. Dutchbatters die bussen escorteerden, zagen hoe vluchtelingen uit bussen waren gesleurd. Ze hoorden 's nachts schoten, explosies. Sommige Dutchbatters zagen vrachtwagens met lijken. De signalen dat er op grote schaal gemoord werd, waren overweldigend. Maar Dutchbat noch de legerleiding in Den Haag sloeg alarm. Ze creëerden een beeld dat Dutchbat machteloos stond tegenover een grote overmacht en dat ze in de steek werden gelaten door de internationale gemeenschap.''

,,Ze hadden zoveel levens kunnen redden. Ze waren alleen bang voor hun eigen hachje. Zelfs na hun vertrek op 21 juli uit de enclave in Zagreb vertelden ze de wereld niet wat er aan de hand was. Karremans prees op zijn persconferentie, de volgende dag, Mladic voor zijn tactische optreden als bevelhebber. Geen enkele opmerking over de behandeling van vluchtelingen. Bevelhebber Couzy ontkende in Zagreb dat er sprake was van genocide. Zelfs toen zwierven er nog vluchtelingen door de bossen die ze hadden kunnen redden. Maar wat gebeurde er? Er werd feest gevierd in Zagreb en daarna mochten de mannen zes weken op vakantie. Dat is heel bitter.''

,,Het gevaarlijkste wat er bestaat in de mens zijn niet eigenschappen als wreedheid of haat, maar juist het rationaliseren van gevoelens. Karremans en zijn vervanger Franken brachten alle signalen over wreedheden en moordpartijen terug tot de gedachte dat dit kan niet waar kon zijn of dit niet zou kunnen gebeuren. Dan hoef je ook niet op te treden.''

Uiteindelijk werden enkele duizenden voornamelijk ongewapende mannen en jongens op hun vlucht door de bossen neergemaaid door Servische militairen. In totaal vielen er zo'n zevenduizend doden. Rohde zegt dat naar zijn opvatting de genocide bewust is uitgevoerd in opdracht van Mladic en Karadzic. ,,De Serviërs wilden wraak. Nasr Oric, de moslimcommandant, had met zijn troepen op kleine schaal oorlogsmisdaden gepleegd in de Servische dorpen rondom de enclave. Voor Mladic zelf was het een groot moment in de Servische geschiedenis. Toen hij Srebrenica binnenkwam, was zijn eerste uitspraak dat eindelijk wraak werd genomen op de Turken voor de Serviërs die waren vermoord in 1804, tijdens de opstand van de Dahijas. Mladic verkeerde toen na drie jaar oorlog op het toppunt van zijn macht, hij was vergiftigd door de krachten die hij voelde. Hij dacht dat hij alles kon maken. Ik denk dat hij er van uit ging dat hij met de massamoord ook wel kon wegkomen.''

In de analyse van Rohde zijn naast de Serviërs alle andere partijen verantwoordelijk voor de ondergang van de enclave en de daarop volgende massamoord. ,,Als het om verantwoordelijkheid gaat, denk ik in de eerste plaats aan de vaste vertegenwoordigers van Veiligheidsraad van de VN, de VN-commandanten in Zagreb en Sarajevo, de leiding van Dutchbat in Srebrenica, maar ook de Bosnische commandanten. Iedereen is op zijn eigen schaal verantwoordelijk voor wat er daar gebeurd is.''

Rohde denkt dat de enclave viel of werd opgegeven, omdat Srebrenica en Zepa een blokkade vormden voor een vredesregeling. ,,Alle partijen zaten met de enclaves in hun maag. De Bosnische regering was voornamelijk geïnteresseerd in behoud van Sarajevo, Gorazde en Bihac. De Serviërs wilden in Oost-Bosnië een aaneengesloten gebied. Op een of andere manier kwam het iedereen wel uit dat de enclave van de kaart verdween. Alleen had niemand kunnen voorzien dat de Serviërs zoveel mannen zouden vermoorden. Misschien een paar honderd, maar zevenduizend doden? Dat had niemand ingecalculeerd.''

Het Nederlands Instituut voor Oor logsdocumen tatie (Niod) pre sen teert woensdag het onder zoek naar de val van de mos lim enclave Srebrenica op 11 juli 1995. De Ameri kaan se journalist David Rohde ontdekte een maand na de Servische inname als eerste de mas sa graven. Voor zijn verslag geving over Sre brenica kreeg hij in Ameri ka de prestigieuze Pulitzer Price. Zeven jaar later vindt hij de passieve opstelling van de Ne der land se blauwhelmen en de hou ding van legerlei ding en politici in Den Haag nog steeds onbe grij pe lijk.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden