Dus zo herstelt cel DNA-fouten

Drie biochemici delen Nobelprijs voor de scheikunde

Iedere dag sluipen er duizenden fouten in het DNA van elke cel. De Nobelprijs voor de scheikunde gaat dit jaar naar drie wetenschappers die ontdekten hoe een cel al die fouten weer herstelt om ziekten zoals kanker te voorkomen. De winnaars zijn de Zweed Thomas Lindahl, de Amerikaan Paul Modich en de Turks-Amerikaanse Aziz Sancar.

Lindahl verraste eind jaren zestig de wetenschap met de ontdekking dat DNA instabiel is. Gedacht werd dat een stof die alle cruciale en erfelijke informatie draagt onverwoestbaar zou zijn. Maar Lindahl zag dat een van de vier bouwstenen van DNA, het nucleotide C, zo instabiel is dat er dagelijks in elke cel zeker 200 wegvallen. En dat terwijl één enkel foutje al ernstige gevolgen kan hebben. De Zweedse biochemicus vermoedde daarom dat de cel een reparatiesysteem moest hebben. Dat vond hij. Een enzym knipt continu beschadigde nucleotides weg, waarna het DNA zich herstelt.

DNA bewaart dus alle erfelijke informatie vooral goed door een slim controle- en herstelsysteem voor fouten. Medewinnaar Sancar ontdekte het reparatiemechanisme voor uv-schade. Dit zorgt ervoor dat niet elke zonnestraal tot huidkanker leidt, ondanks de schade die uv-straling aanricht. Een combinatie van enzymen knipt de uv-beschadigingen weg en maakt de code weer compleet.

Ook het kopiëren van DNA controleert de cel nauwkeurig. Dat blijkt uit het onderzoekswerk van de derde prijswinnaar Paul Modich. Cellen hebben niet het eeuwige leven. Ongeveer elke vijf jaar is een menselijk lichaam helemaal vernieuwd. Daarvoor zijn miljarden celdelingen nodig, en even zo vaak moeten alle zes miljard 'letters' van het DNA worden gekopieerd. Dat kopiëren gaat niet vlekkeloos. Een op de miljoen keer treedt een 'typefout' op, maar een reeks enzymen staat klaar om de fouten direct te herstellen.

De ontdekkingen van de DNA-reparatiemechanismen is vooral werk uit de jaren zeventig en tachtig. Inmiddels is het grote belang duidelijk voor het voorkomen van ziektes zoals kanker, waar een opeenstapeling van DNA-fouten tot woekering van cellen leidt. Lindahl (1938) is als emiritus hoogleraar verbonden aan het Engelse Francis Crick Instituut. Modich (1946) is hoogleraar biochemie in Durham. Sancar (1946) doceert aan de Universiteit van North Carolina.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden