Dure vis op 't bord is vaak nep

Duurzame vis is meestal echt duurzaam. Maar de vele keurmerken kunnen niet voorkomen dat er volop wordt gesjoemeld.

Het klinkt verstandig en nobel: 'Weet wat je eet'. Maar hoe weet je zeker dat je eet wat je denkt te eten? Een appel is in een oogopslag te onderscheiden van een winterpeen, maar lastiger wordt het bij verwerkte producten. Komt rundergehakt echt van een rund? Is de gekochte kabeljauwfilet inderdaad kabeljauw? Als consument in de supermarkt of gast in een restaurant moet je maar afgaan op wat het etiket vermeldt of wat de kelner beweert. Maar die spreken lang niet altijd de waarheid. In het geval van vis, het meest verkochte voedingsmiddel in de wereld, wordt naar schatting 30 procent van het aanbod onder een valse naam gepresenteerd.

Dat blijkt uit onderzoek van AZTI, een Spaans onderzoeksinstituut voor voedsel en visserij. De resultaten, die betrekking hebben op de vishandel wereldwijd, staan in de april-editie van het wetenschappelijke tijdschrift Food Control. Het probleem van zulke voedselfraude, stellen de onderzoekers, is dat het vertrouwen van de consument wordt geschaad: als de vis niet is wat hij lijkt, is die dan wel veilig om te eten? En houd je dan niet onbewust schadelijke vangpraktijken in stand?

Drie onderzoekers van AZTI bekeken 51 wetenschappelijke onderzoeken die allemaal dezelfde opzet hadden: met een DNA-analyse werd vastgesteld van welke vissoort aangeboden producten in restaurants en winkels waren gemaakt. Tezamen telden die 51 onderzoeken 4500 DNA-monsters. Gemiddeld bleek een derde niet in de haak. Het meest werd er gesjoemeld met kabeljauw, platvis en zalm.

De Spaanse onderzoekers ontdekten dat misleiding vaker voorkomt in restaurants dan in supermarkten. Omdat restaurants in de beschouwde publicaties sterk ondervertegenwoordigd waren, pleiten de onderzoekers ervoor om meer te speuren naar visbedrog in restaurants.

Wat de onderzoekers wellicht niet wisten, is dat er juist afgelopen november een inspectie is uitgevoerd door medewerkers van Oceana, een internationale milieuclub die zich inzet voor het beschermen van de oceanen. Het onderzoek van Oceana richtte zich op een heel specifieke plek: de stad Brussel. Want, stellen de milieuactivisten, in Brussel wordt het Europese visserijbeleid bepaald. Zouden in restaurants daar, onder de ogen van de beleidsmakers, ook de Europese regels voor visserij en voedseletikettering worden overtreden? Het antwoord luidt: ja.

Voor het onderzoek werden 280 monsters genomen van vis die werd geserveerd in bekende Brusselse restaurants én in de kantines van EU-instellingen. De monsters kwamen van vis die werd aangeprezen als kabeljauw, tong en blauwvintonijn. In een lab van de Katholieke Universiteit Leuven werden ze geanalyseerd. In 89 gevallen (32 procent) was de informatie van de menukaart of van het restaurantpersoneel in strijd met de werkelijkheid.

De nietsvermoedende Europarlementariër die dacht dat hij blauwvintonijn at, kwam het vaakst bedrogen uit. Deze relatief zeldzame en dure soort bleek in 95 procent van de onderzochte monsters iets anders te zijn. Meestal was het de overbeviste grootoogtonijn of de goedkope geelvintonijn. Platvis en kabeljauw bleken daarentegen bijna altijd platvis en kabeljauw, ook al gingen er liefst zeven verschillende soorten vis door voor 'kabeljauw'.

Van de restaurants en kantines die Oceana onderzocht, brachten sushirestaurants er het slechtst van af. Daar bleek 55 procent van de onderzochte vis een andere soort dan werd vermeld. In de EU-kantines vonden de onderzoekers een fraudepercentage van ruim 38 procent.

Europarlementariër Jan Huitema vindt '38 procent kans om een andere vis te krijgen dan je besteld hebt, een te hoge kans', laat hij via zijn woordvoerster weten. Huitema (VVD) zit in de Landbouw- en Milieucommissie van de EU, waar ook visserij onder valt. "Het verkopen van een product dat anders wordt voorgedaan dan wat het daadwerkelijk is, is fraude", zegt zijn woordvoerster. "Wij vinden dat fraude bestraft moet worden, want consumenten moeten erop kunnen vertrouwen dat wat ze kopen ook daadwerkelijk is waar ze voor betalen."

Daarvoor bestaan keurmerken, die de soort vis, de herkomst en vangstwijze garanderen. Maar volgens Huitema is dat systeem niet waterdicht: "Ook als de vis bij vangst gelabeld wordt, kunnen restaurants die nog als iets anders verkopen."

In totaal is zo'n tien procent van de wereldwijd aangeboden vis duurzaam gevangen. Maar alleen in Nederland zijn er al elf verschillende keurmerken voor vis, uiteenlopend van Waddengoud en Zuiderzeezilver tot ASC en MSC.

Die laatste, van de internationale Marine Stewardship Council (in 1996 opgericht door Wereld Natuur Fonds en Unilever, maar sinds 1999 een onafhankelijke organisatie) is een keurmerk voor wilde vis die op een duurzame manier wordt gevangen. Daarbij wordt overbevissing tegengegaan en blijft het ecosysteem behouden. Het keurmerk is voor de hele visserijketen, waardoor de herkomst van een vis is te traceren van het bord tot de zee waarin hij zwom.

MSC laat vis met zijn keurmerk regelmatig controleren. Net als in de Brusselse restaurants gaat dat via DNA-analyse. Volgens de jongste uitkomsten, die 16 maart zijn gepubliceerd, had slechts één van de 256 onderzochte visproducten niet het juiste etiket. Bij het onderzoek ging het om dertien vissoorten die in zestien landen werden verkocht. In Nederland zijn onder andere zalm, tonijn, koolvis, garnalen en heek met MSC-keurmerk verkrijgbaar. De negen in Nederland onderzochte producten bleken allemaal het juiste etiket te hebben.

Ook MSC realiseert zich dat er in restaurants vaker en makkelijker met eten wordt gesjoemeld dan in supermarkten. Daarom heeft de organisatie vorig jaar een aanvullende regel ingevoerd: de restaurants die het MSC-keurmerk voeren voor duurzame vis op de menukaart (op dit moment zijn dat er 48 verspreid over Nederland) moeten verplicht meewerken aan DNA-tests van de vis in hun keuken. Wil een restaurant dat niet, dan verliest het zijn keurmerk. Slaagt het voor de test, dan weten de gasten: deze vis is in de haak.

Ook Europarlementariër Jan Huitema pleit voor strengere handhaving en controle, om voedselfraude terug te dringen. Dat een organisatie als Oceana misstanden openbaar maakt, is volgens Huitema slecht voor het imago van de visserij.

"De Nederlandse visserijsector is een voorbeeld in Europa: onze vissers zijn innovatief en ondernemend bezig met duurzame visvangst. Het is jammer dat zij nu geraakt worden door negatieve publiciteit die te wijten is aan enkele rotte appels in de keten."

Sjoemelen om de kosten te drukken

Wat beweegt een restaurant om iets anders op de kaart te zetten dan de werkelijkheid? Volgens onderzoeken naar voedselfraude is het motief eenvoudig: geld. Wie een goedkoper product laat doorgaan voor de dure variant, maakt meer winst.

Die indruk komt ook naar voren uit de antwoorden die 156 Belgische en Nederlandse voedingsbedrijven eerder dit jaar gaven op vragen van het marktonderzoeksbureau Conclusr Research. Gevraagd naar wat voor hun bedrijf het belangrijkst is, antwoordden groothandels en detailhandelaren in de voedingssector als eerste: de prijs van het product. Vervolgens kwamen de kwaliteit en de levertijd. Informatie over duurzaamheid van het product vond 10 procent van de ondervraagde bedrijven van belang. Ook de consumenten, meenden de voedingsbedrijven, vinden de prijs van een product belangrijker dan de mate van duurzaamheid.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden