Duivelsverzen: 25 jaar spanning tussen moslims en het westen

Beeld REUTERS

De Brits-Indiase schrijver Salman Rushdie had nog nooit van het woord gehoord toen hij op Valentijnsdag in het jaar 1989 vernam dat Iraanse geestelijk leider Khomeini een fatwa over hem had uitgesproken. Ook de westerse samenleving maakte voor het eerst kennis met een terdoodveroordeling omwille van een islamkritisch boek, maar zou er een kwart eeuw mee bezig blijven. Want de Duivelsverzen staan symbool voor de spanning tussen moslims en de westerse wereld.

In de ogen van de Iraanse vertegenwoordigers van de islam was dit niet zomaar een boek, maar een regelrechte aanval op hun geloof. Rushdie, maar ook zijn 'handlangers' waren met het uitspreken van de fatwa vijand geworden van de islam:

"Ik laat hierbij aan alle moedige moslims ter wereld weten dat de auteur van de Duivelsverzen - een tekst geschreven en gepubliceerd tegen islam, de profeet en de koran - samen met alle redacteuren en uitgevers die op de hoogte zijn van de inhoud hiervan, veroordeeld zijn tot de dood.

Ik roep alle dappere moslims waar ter wereld op om hen zonder vertraging te vermoorden, zodat niemand daarna nog het heilige geloof durft te beledigen. En wie sneuvelt voor deze zaak zal een martelaar zijn, als Allah het wil. Als iemand bij de auteur van het boek weet te komen, maar niet in staat is om de executie zelf uit te voeren, dan moet hij anderen informeren zodat Rushdie voor zijn daden kan worden gestraft."

Lauwe reacties
Aanvankelijk leidde de fatwa van Khomeini in het Westen niet tot grote protesten van de progressieve voorhoede. In Nederland onderzocht het kabinet Lubbers zelfs of het boek niet onder smalende godslastering viel. Midden-Oostendeskundigen legden uit waarom de moslims woedend waren, zonder daar veel afstand van te nemen. Tot verbijstering van de intellectuelen die het voor hun 'broeder' Rushdie opnamen.

Ook elders in de wereld was de reactie aanvankelijk lauw. De voormalige Amerikaanse president Jimmy Carter schreef in maart 1989 in The New York Times zelfs dat 'Rushdie's recht op vrijheid weliswaar belangrijk is, maar dat de Duivelsverzen ook een regelrechte belediging is voor miljoenen moslims'. "Hun geloof wordt hiermee aangetast", schreef hij.

In Nederland veranderde de toon pas echt nadat in Rotterdam en Den Haag fanatieke moslims demonstreerden tegen De Duivelsverzen en daarbij poppen van Rushdie verbrandden. Van links tot rechts kwam de kritiek los. Vanaf dat moment neemt het idee toe dat moslimimmigranten een bedreiging vormen voor vrijheid en democratie in westerse landen.

Memoires
Na jarenlang onderduiken wordt meer bekend over de leefomstandigheden van Rushdie. In 2012 publiceert hij onder zijn schuilnaam 'Joseph Anton' zijn memoires met als titel 'Salman Rushdie'.

Openlijk vertelt hij wat hem in de tijd na de fatwa is overkomen. Continu moest hij zich schuilhouden, telkens weer van huis verwisselen en leven onder zware politiebeveiliging. De politie vroeg Rushdie een schuilnaam te verzinnen zodat ze hem niet met zijn echte naam hoefde aan te spreken.

Het werd Joseph Anton, een combinatie van de namen van zijn favoriete schrijvers: Joseph Conrad en Anton Chekhov.

Na een kwart eeuw doodsbedreigingen mijdt Rushdie nog altijd het openbare leven. Hij vertoont zich zelden op bijeenkomsten of evenementen. En als hij komt, dan onaangekondigd. De schrijver woont tegenwoordig hoofdzakelijk in New York.

De intense jaren van onderduiking zijn weliswaar voorbij, maar de fatwa blijft staan. De Iraanse president Mohammed Khatami zegde in 1998 de fatwa op, maar conservatieve moslims menen dat fatwa's onomkeerbaar zijn.

Dat werd twee jaar geleden weer duidelijk na een uitnodiging voor het Jaipur Literatuurfestival in het Indiase Rajasthan. Prominente islamitische geestelijken bedreigden de Britse schrijver, waarna Rushdie besloot het bezoek af te zeggen.

'Sorry Salman'
Hoop kan Rushdie putten uit het verhaal van Adnan Sarwar, een Britse schrijver, ex-militair en moslim. Ooit wenste hij dat Rushdie zou sterven. Sarwar was elf jaar oud en stond onder invloed van oudere moslims.

Twintig jaar later leest hij Rushdies boek en komt tot inkeer. Tijdens een lezing in een theater in het Londense Bloomsbury waar Rushdie aan het eind vragen beantwoordt van zijn publiek, staat Sarwar op. Hij heeft geen vraag, zegt hij, maar een verontschuldiging.

In een essay over Rushdie schrijft Sarwar: "Elke generatie moet over zijn eigen toekomst beslissen, en met elke beslissing schrijven ze hun eigen geschiedenis. In onze jeugdjaren ontstaan vijanden die geen vijanden zijn. Oude mannen, oude wijze mannen, vertellen ons dingen en wij luisteren. Maar waarom? De jeugd heeft nieuwe ideeën.

"Die oude mannen dachten dat we onze levens nog eens over zouden doen in het hiernamaals en dat Salman dood moest. Ik wil niet die oude man worden. Ik wil de nieuwe zijn. Sla de pagina om en laten we iets nieuws schrijven. Sorry, Salman."

Ayatollah Khomeini. Beeld afp
Beeld AP
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden