Duivels en demonen door de eeuwen

'Duivels en demonen'. Vanaf 27 maart-27 juni te zien in het Catharijneconvent, Utrecht. di-vr: 10-17 uur; op za,zon- en feestdagen: 11-17 uur.

Het veranderende duivelsbeeld wordt op de expositie, die samengesteld is door Petra van Boheemen, aangegeven aan de hand van drie perioden: de middeleeuwen, de periode van de Reformatie en de periode vanaf 1850 tot nu.

Van Boheemen: “In de middeleeuwen leefde men veel sterker met het hiernamaals dan in onze tijd, toen was de duivel een persoon die je elk moment kon bespringen.”

Luther

Na de angstbelevingen van de middeleeuwer, wordt de Reformatie beheerst door de strijd tussen de diverse geloofsstromingen. Daarbij bestempelt de ene groep de andere als 'duivels'; een prent van Luther als zevenkoppig monster is een typische illustratie van deze gedachte. Maar ook een voorstelling van Luther die de paus als duivel ontmaskert.

Vanaf 1850 varieert het duivelsbeeld van ongevaarlijk tot afschrikwekkend. Aan de ene kant Mephisto in een gewoon herenkostuum (de duivel wordt allengs steeds menselijker), aan de andere kant de strenge rooms-katholieke pedagogische aanpak. Schoolboekjes tonen prentjes van hoe het bijvoorbeeld twee jongetjes vergaat die, in plaats van 's zondags naar de kerk te gaan, de fiets hebben gepakt om een tochtje te maken.

Overwinning

In onze eeuw verschenen vele spotprenten in kranten en tijdschriften waarin de duivel centraal staat. En enkele maanden geleden nog werd CDA-lijsttrekker Brinkman op een billboard afgebeeld in de gedaante van een duivel.

Binnen elke periode staan op de expositie drie thema's centraal: de duivel en het kwaad, de overwinning van de duivel en de rol van de duivel bij de dood, het Laatste Oordeel en de hel.

De duivels worden afgebeeld op miniaturen, in beeldhouwwerk, panelen, prenten, glas-in-loodramen, Faust, 19e- en 20e-eeuwse poppenkastpoppen en toneelkostuums.

Het lijkt wonderlijk - of verduiveld? - toevallig dat deze tentoonstelling vrijwel direct volgt op de verschijning van het SCP-rapport Secularisering in Nederland, 1966-1991.

Het rapport meldde dat van alle Nederlanders nog zo'n 20% in de duivel gelooft, onder gereformeerden gaat het om maar liefst 70%. Bovendien zei ongeveer 15% in de hel te geloven en 8% in het vagevuur. Op die manier krijgt de tentoonstelling wel een heel bijzonder tintje, want wie zich afvroeg of de duivel eigenlijk nog wel zo actueel is in onze sterk geseculariseerde maatschappij, weet nu beter.

Duivelsbeelden

Zo was er onlangs nog een studiedag 'De ene duivel is de andere niet' voor pastores in de psychiatrische hulpverlening die bij clienten te maken krijgen met bezetenheid van duivels. Onder de titel 'Duivelsbeelden' zal een wetenschappelijke bundel verschijnen en er komen drie theaterstukken waaronder een van Hugo Claus.

Bij het woord 'duivel' zullen veel mensen aan het type met de bokkepoten en horentjes denken. Ook Van Boheemen kwam dit figuurtje tijdens haar onderzoek naar de verbeelding van de duivel in de Nederlandse beeldcultuur talloze malen tegen.

Met zijn onafscheidelijke drietand zijn hij en z'n collega's op veel voorstellingen altijd druk in de weer. De kunstenaars brachten de meest angstaanjagende taferelen in beeld.

Het fantasierijke werk van Hieronymus Bosch (ca. 1460-1516) vormde wel het hoogtepunt binnen deze traditie. Hoewel op de tentoonstelling werk van deze meester ontbreekt - het zouden onbetaalbare bruiklenen zijn -, kunnen er wel enkele navolgingen van Bosch bekeken worden, daaronder ook een 16e-eeuws paneel uit Aken dat in deze trant geschilderd is.

Opperduivel

Eigenlijk is de titel 'Duivels en Demonen' dubbelop: in de demonologie zijn er tal van lagere, boze geesten die zowel duivels als demonen kunnen worden genoemd. Maar er is wel een opperduivel die verschillende namen kreeg toebedeeld: Lucifer, Beelzebub, Belial en Leviathan zijn er voorbeelden van.

De afbeelding van de hellemuil, die in veel middeleeuwse kerken nog kan worden aangetroffen, wordt vaak als de Leviathan, uit het bijbelboek Job, omschreven. Het krokodil-achtige monster grijnst ons met zijn opengesperde hellemuil vervaarlijk aan. Het is duidelijk dat de demonologie een ingewikkelde materie is. Volgens Van Boheemen is het beeld van de duivel pas in de eerste eeuwen na Christus ontwikkeld. Zijn bestaan brengt ons bij boeken zoals dat van Harold Kushner, 'Als het kwaad goede mensen treft': moet zowel het goede als het kwade aan God worden toegeschreven of is er een tegenstander van God aan het werk?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden