DUITSLAND

25 lidstaten zal de Europese Unie tellen na 1 mei. Sommige leden kennen we van nabij, anderen alleen van een afstand. In ieder land werd een schrijver gevraagd een portret te maken van zijn land, in tien vaste punten. Op weg naar de uitbreiding wekelijks in de Verdieping een zelfportret van een EU-staat. Na 1 mei volgen de nieuwe EU-leden.

De Duitse schrijfster Monika Maron, geboren in 1941, groeide op in een gezin dat nauwe banden had met de communistische partij en het regeringsapparaat van de DDR (Oost-Duitsland). Haar vader was prominent partijlid en ook haar moeder bekleedde belangrijke posities in het systeem. Monika Maron zelf werkte eerst in een fabriek, voordat zij aan de universiteit theaterwetenschappen en kunstgeschiedenis ging studeren. Ook werkte ze als journalist. Ze brak als schrijfster door in 1981 met de novelle 'Flugasche', dat niet in goede aarde viel bij het Oostduitse systeem. In het boek was nogal wat kritiek verweven op de rampzalige milieupolitiek van de DDR. Het werd net als veel van haar andere boeken gepubliceerd in West-Duitsland. Eind jaren tachtig wekte ze de woede op van het DDR-gezag door openlijk de Duits-Duitse kwestie te bespreken in een briefwisseling met de West-Duitse schrijver Joseph von Westphalen.

In 1988 verliet ze de DDR en ging in Hamburg wonen. Na de val van de Muur in 1989 werd bekend dat zij ooit voor de Stasi, de geheime dienst had gewerkt. Maar dit was van korte duur, al snel werd zij een vijand van het systeem.

Een van haar beroemdste boeken is Pawels Briefe uit 1999, een boek over drie generaties Duitsers en het systeem in de DDR.

1 Het schilderij

Max Liebermann (1847-1935) De tuinbank 1916.

,,Nobele nuchterheid is het wat hem tot man van de toekomst maakt', zei de schrijver Thomas Mann over Max Liebermann. ,,Want hij is meer dan een groot schilder.' Liebermann, de Europees gezinde Berlijner, de Pruisische burgerman uit Joodse familie met als adres Pariser Platz 7, direct naast de Brandenburger Tor. Na 1933 zou hij geen blik meer uit de ramen van dit huis hebben geworpen.

Aanvankelijk georiënteerd op de sociaal-utopische onderwerpen uit de Hollandse schilderkunst, stelde hij zich na de eeuwwisseling open voor de kunstopvatting van het Franse impressionisme. De beroemde tuinbeelden behoren tot zijn latere werk. Hij heeft zijn tuin aan de Wannsee vanaf 1910 meer dan honderd maal geschilderd: als plek om zich terug te trekken, ter contemplatie, als de tot beeld gevormde werkelijkheid.

De vrouw op dit schilderij zit stil en rechtop, ze leest niet, is ook nergens anders mee bezig, ze is slechts daar, op dit ogenblik, op deze bank, in deze tuin, helemaal bij zichzelf. Is dit beeld nu Duits? Misschien was zijn schilder Duitser dan het schilderij; en misschien was hij meer Berlijner dan Duitser, waarbij, zoals Thomas Mann meende, zijn Berlijnsheid ,,gesublimeerd, geraffineerd, geëuropeïseerd werd (...) door het Joodse'.

2 De foto

Jonas Maron: ,,Brandenburger Poort met vierspan', 1993.

De Brandenburger Poort, van 1788 tot 1791 gebouwd door Carl Gotthard Langhans naar het voorbeeld van de Atheense Propyleeën en in omvang en karakter eerder bescheiden, kortom een stadspoort en geen triomfboog, was van 1961 tot 1989 bestanddeel van de grens tussen Oost- en West-Berlijn. De zichtbare wereld was voor de Oost-Berlijners bij deze Brandenburger Tor ten einde, de hoorbare niet. Ronald Reagan hield zijn rede over de poort heen, rockconcerten op het plein voor de westzijde van de poort vlogen op geluidsgolven over de muur naar het oosten. Sinds de val van de Muur is de Brandenburger Poort een symbool van de nationale eenheid, een plek waar belangrijke emotionele gebeurtenissen gevierd of betreurd worden. Op de dag dat deze foto ontstond, kreeg Berlijn de organisatie van de Olympische Spelen van 2000 niet toebedeeld.

3 De persoon

Hannah Arendt (1906-1975).

Als ze dan ergens uit ,,voortgekomen' is, dan uit de Duitse filosofie, zei Hannah Arendt. Geboren in Hannover, opgegroeid in Koningsbergen, leerlinge van Martin Heidegger, Edmund Husserl, Carl Jaspers. In 1933 als jodin uit Duitsland verdreven. ,,Voor mij is Duitsland de moedertaal, de filosofie en de literatuur. Voor dat alles kan en moet ik instaan', schreef zij op 1 januari 1933 aan Jaspers. In deze zin noem ik haar als de persoon die voor Duitsland staat, ook voor wat wij verloren hebben: haar hartstocht voor het onafhankelijke denken, haar intellectuele moed, haar vermogen tot vriendschap en liefde.

4 Het ding

De blokfluit

Dit kleine gepolijste, voor weinig geld te verkrijgen muziekinstrument in de vorm van een stok spookt door de kinderjaren van bijna alle Duitse meisjes en van veel jongens. Als symbool van de burgerlijke, op vorming gerichte traditie en van muzikale ambities staat de blokfluit als een pedagogische wijsvinger overeind in de akoestische vloed van recorders en walkmans en fluit zij dapper in tegen de keyboards en elektrische gitaren.

5 De tekst

Immanuel Kant: De categorische imperatief uit 'Kritik der praktischen Vernunft', (Kritiek van de praktische rede).

,,Handel steeds zo, dat de regel die jouw handelen leidt als algemeen bindende wet voor iedereen zou kunnen gelden.'

De moraal als plichtsbetrachting, gesteld tegenover instinct en menselijke natuur, en niet als iets dat de mens door de natuur gegeven is.oor geregelde voorwaarden kan en moet worden gesteund en gestimuleerd. Als de moraal als plichtsbetrachting wordt opgevat, is het gevaar groot dat plichtsbetrachting op zich al als moraal kan gelden. Het lutherse protestantisme en Kants categorische imperatief hebben tot dit misverstand in Duitsland zeker bijgedragen.

6 Het lied

'Am Brunnen vor dem Tore'. Melodie Franz Schubert (1827), tekst Wilhelm Müller (1822).

(eerste couplet)

Am Brunnen vor dem Tore,

da steht ein Lindenbaum,

ich trüumt in seinem Schatten

so manchen sussen Traum:

ich schnitt in seine Rinde

so manches liebes Wort,

es zog in Freud und Leide

zu ihm mich immerfort,

zu ihm mich immerfort.

Thomas Mann noemt het het ,,heimweelied' en zijn held Hans Castorp zingt het als hij, temidden van ,,aarde, vuur, ijzer, lood en in stukken gescheurde mensheid' in de ongewisheid van de oorlog tuimelt en zo voor schrijver en lezers uit het zicht verdwijnt. Het is een lied dat elke Duitser vanaf zijn schooltijd door het leven begeleidt en hem vertrouwder wordt naarmate hij meer van afscheid, verlies en hunkering weet. En als Franz Schubert tegenwoordig door de Oostenrijkers als een van de hunnen wordt opgeëist, zullen ze hem wel met de Duitsers, die menen dat Schubert voor hen direct uit de ziel heeft gecomponeerd, moeten delen.

7 Het gedicht

Joseph Freiherr von Eichendorff: Mondnacht (Maannacht).

Es war, als hütt' der Himmel

Die Erde still geküsst,,

Das sie im Blüten - Schimmer

Von ihm nun trüumen müst.

Die Luft ging durch die Felder,

Die ühren wogten sacht,

Es rauschten leis die Wülder,

So sternklar war die Nacht.

Und meine Seele spannte

Weit ihre Flügel aus,

Flog durch die stillen Lande,

Als flöge sie nach Haus.

Het was alsof de hemel In stilte de aarde had gekust

Dat zij in bloezemschemer

Alleen van hem dromen moest.

De wind ging door de velden

De aren bewogen licht

De bomen ruisten zacht

Zo helder was die nacht

En mijn ziel spreidde

Wijd haar vleugels uit

Vloog door het stille land

Alsof zij vluchtte naar huis

Van alle Duitse romantici is Eichendorff wellicht de meest romantische. In een eenvoudig lijkende, volksliedachtige taal roept hij de oorspronkelijke, maar verwoeste en alleen in de poëzie terug te vinden eenheid van al het levende, de verzoening van hemel en aarde, mens en natuur, van het aangeborene van de mens en zijn hemelse afstamming. Waarom dat bijzonder Duits is, kan ik helemaal niet zeggen, maar het komt mij zo voor. In elk geval is dit gedicht, hoe vaak ik het ook lees, onvoorstelbaar mooi.

8 Het gerecht

Königsberger Klopse

Ingrediënten: 2 oudbakken broodjes, 1 grote ui, 2 eetlepels boter, 600 gram kalfsvlees (gehakt), 250 gram buikstuk van het varken, 2 tot 3 ansjovisjes, 2 eieren, zout, peper, citroenschil, driekwart liter bouillon, kwartliter slagroom, 2 eidooiers, 2 tot 6 eetlepels kleine kappertjes.

Königsberger Klopse komen, zoals de naam al zegt, uit Koningsbergen, de grootste stad in Oost-Pruisen toen Oost-Pruisen nog bestond. Sinds 1945 hoort Koningsbergen bij Rusland en heet het Kaliningrad. In de DDR werd de naam Königsberger Klopse vervangen door kappertjes-klopse, omdat de naam Koningsbergen geschrapt was, zoals ook elke andere voormalige Duitse plaats alleen nog bij zijn voortaan Russische of voor Duitse tongen vaak onuitsprekelijke Poolse naam mocht worden genoemd. Dat de Oost-Duitse autoriteiten niet op het idee kwamen de Königsberger Klopse kortweg in Kaliningrader Klopse om te dopen, mag als bewijs dienen voor het onvervreemdbaar Duitse van dit soort gehaktballen.

9 De plek

De Rijn tussen Bingen en Boppard

In oktober 1983, voor een jaar voorzien van een pas die mij het recht gaf de DDR in westelijke richting te verlaten, reed ik met de trein van Frankfurt aan de Main naar Wuppertal. Ik kwam van de Buchmesse, had hoofdpijn en sliep. Op een gegeven moment opende ik mijn ogen en zag iets dat mij tot de dwaze uitroep 'wat is dat dan?' bracht. En iemand antwoordde: Dat is de Rijn. In de herfstzon lag hij voor me als een landschap uit een oeroud sprookje dat ik altijd al gekend had. Misschien lag het aan mijn liefde voor Heine en zijn 'Loreley' dat dit beeld voor mij een heleboel andere beelden bevatte, dat het slechts de ene ontbrekende aanvulling was die nodig was om mij Duitsland voor het eerst niet als monster of historisch ongeval maar als landschap te laten begrijpen.

10 De gebeurtenis

De dertigjarige oorlog (1618-1648)

In de spottende, wellicht ook verwonderde uitdrukking 'german angst' spiegelt zich iets dat opvalt aan Duitsers en andere volken blijkbaar vaak aanleiding tot nadenken geeft: de Duitse neiging tot paniek, soms ook tot hysterie. Een kleine eeuw na de Hervorming werd Duitsland, weerloos vanwege zijn centrale ligging, dertig jaar lang door moordende en plunderende troepen doorkruist en verloor het dertig tot vijftig procent van zijn bevolking. Het is aannemelijk dat deze oerervaring in het voornationale Duitsland de opgeschroefde behoefte aan zekerheid van zijn bevolking sterk beïnvloedt, en latere noodlottige ontwikkelingen bevorderd heeft.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden