Duitslands beste stuurman

Zeilen was zijn lievelingssport. Roer, zeilen, tuig, alles in eigen hand. Zo was de voormalig bondskanselier ook als politicus. Helmut Schmidt was ervan overtuigd dat hij de enige was die het schip van staat op koers kon houden.

Hij vond dat wel wat: die saamhorigheid, die kameraadschap, die toewijding aan het gemeenschappelijke. Het nationaal-socialisme dat in zijn puberteit het leven in Duitsland begon te beheersen, viel ergens wel op vruchtbare bodem bij de jonge Helmut Schmidt, zoon van een strenge leraar en een muzikale moeder. Toen zijn roei- en zeilvereniging werd ingelijfd bij de Hitlerjugend, zag hij daar geen kwaad in.

In het leger ging hij, om de dienst zo snel mogelijk achter de rug te hebben. Hij wilde architect worden. Maar de oorlog kwam ertussen. Het werd hem snel duidelijk dat Hitler het land naar een catastrofe zou leiden. Maar als onderofficier voelde hij zich verplicht zijn vaderland te dienen. En waar hij ook diende, in Berlijn, aan het Oostfront, aan het Westfront, nergens kwam hij naar eigen zeggen echte nazi's onder de andere militairen tegen.

De Wehrmacht schoolde hem in plichtsbesef en verantwoordelijkheid, deugden die hij zijn leven lang hoog zou houden. De officier die de strategie bepaalt, opdrachten verdeelt, de saamhorigheid bewaakt, die houding kenmerkte zijn latere optreden. Dat de Wehrmacht medeplichtig was aan de grootste misdaad uit de geschiedenis ontdekte hij pas later, zei hij. Het vervulde hem met schaamte. Maar toch: "Ik was held noch schoft."

Politiek en historisch inzicht verwierf hij in de paar maanden dat hij Brits krijgsgevangene was. In het kamp ontmoette hij onverbeterlijke nazi's, nihilistische cultuurpessimisten en standvastige socialisten. Hij koos voor de laatsten. Omdat de Engelse kampleiding in hem geen nazi kon ontdekken, mocht hij al snel naar huis in Hamburg, waar hij zich prompt bij de Sociaal-Democratische Partij van Duitsland (SPD) aanmeldde.

Eigen lijn

Schmidt is de partij zijn leven lang trouw gebleven, ook al was de partij niet altijd even trouw aan hem. Begrijpelijk, want Schmidt hield altijd halsstarrig vast aan zijn eigen lijn. Terwijl de SPD angstvallig met de wisselende stemming onder de bevolking meebewoog, bleef Schmidt overtuigd van zijn eigen koers - vaak ook terecht, zoals het door hem doorgedrukte Navo-dubbelbesluit bewees.

Loyaal was hij ook in zijn persoonlijke leven. Er is een foto waarop hij als kind oreert tegen een meisje dat een kop groter is en in de klas 'Schmeling' werd genoemd, vanwege haar stevige rechtse directe. Men zegt dat Schmidt vanwege dit meisje ging sporten. Het heeft geholpen. Tot aan haar dood in 2010 kende heel Duitsland Hannelore Glaser als de sympathieke biologe 'Loki' Schmidt. Meer dan zestig jaar rookten zij sigaret na sigaret aan elkaars zijde.

Schmidt studeerde staathuishoudkunde en koos in de SPD de doorgewinterde econoom Karl Schiller als zijn mentor. Aan die scholing ontleende hij zijn levenslange superioriteitsgevoel wanneer het om financiën en economie ging. Tot aan zijn dood klaagde hij over het gebrek aan economische kennis in zijn partij, in de Duitse politiek en onder de wereldleiders. Als elder statesman verzamelde hij over de hele wereld zo'n twintig eredoctoraten.

Na zijn studie maakte hij carrière op verschillende fronten tegelijk, zowel politiek als bestuurlijk, zowel lokaal als landelijk. Zijn thuisbasis was Hamburg, de Hanse-metropool aan de Elbe. Hij ontwikkelde zich tot een typische 'Hanseaat': zelfbewust, eigenzinnig, scherp van tong, liberaal maar ook conservatief.

De stad is tot op heden een centrum van grote kranten en grote uitgevers. Schmidt werd na zijn politieke leven mede-uitgever van weekblad Die Zeit.

In Hamburg verwierf hij roem toen in 1962 de stad door een zware stormvloed werd geteisterd. Als wethouder van binnenlandse zaken was hij als eerste op zijn post, eerder dan de burgemeester. Hij nam de leiding van het crisisteam op zich en negeerde alle regels, wetten en procedures door niet alleen het Duitse leger maar ook Britse en Nederlandse militairen in te schakelen bij de reddingsoperatie.

Het aantal dodelijke slachtoffers bleef beperkt tot 340. Schmidt werd geroemd als de doortastende crisismanager, die zijn stad voor groter onheil had behoed. Ineens kende elke Duitser zijn naam, zijn leiderskwaliteiten en zijn zelfverzekerde manier van optreden.

Maar in de SPD was een andere politicus groter, geliefder en glamoureuzer dan hij: Willy Brandt. Het was een ongelijke strijd. De vijf jaar oudere voormalige verzetsstrijder was veel meer dan Schmidt een icoon van het Duitsland dat de boze geesten uit het verleden maar ook uit het heden wilde overwinnen. Als burgemeester van Berlijn, 'frontstad in de Koude Oorlog', leidde Brandt ook de toenadering tot de DDR.

Willy Brandt en Helmut Schmidt zijn nooit goede vrienden geworden, daarvoor verschilden ze niet alleen te sterk in temperament maar ook in politieke visie. Brandt was de man die telkens nieuwe wegen insloeg, terwijl Schmidt zich zelden van een eenmaal ingezette koers liet afbrengen. Brandt was de onbetwiste leider van de partij, Schmidt zijn vice. Brandt werd bondskanselier, Schmidt zijn superminister van economische zaken en financiën.

De ongelijke naturen werden in evenwicht gehouden door fractievoorzitter Herbert Wehner, de oud-communist die met ijzeren hand de personele en politieke zaken van de partij controleerde. Bijna een kwart eeuw lang bepaalde deze 'trojka' het gezicht van de SPD.

Kleinburgerlijke moraal

Het moment waarop Schmidt zelf regeringsleider werd, kwam onverwacht. Een naaste vertrouweling van bondskanselier Brandt werd ontmaskerd als DDR-agent. Bovendien bleek Brandt verstrikt in affaires met vrouwen. De kanselier trad af met de woorden: "Helmut moet het overnemen".

Schmidt reageerde woedend, omdat Brandt daarmee zwichtte voor een laffe DDR-intrige en toegaf aan een 'kleinburgerlijke moraal'.

Maar zijn, zoals hij zei, 'Pruisische plichtsbesef' verbood hem nee te zeggen. Vanaf mei 1974 stuurde Schmidt het schip van de Duitse staat. Hij werd direct geconfronteerd met de oliecrisis, waar Duitsland onder Schmidt aanmerkelijk minder schade van ondervond dan andere landen.

Daarna kreeg Schmidt te maken met de groeiende terreur van de ultralinkse Rote Armee Fraktion (RAF). In 1975 ontvoerde een RAF-commando CDU-politicus Peter Lorenz en eiste de vrijlating van een zestal gedetineerde sympathisanten. Schmidt gaf toe, maar kreeg daar onmiddellijk spijt van. Hij nam zich voor geen enkele concessie meer te doen.

Toen brak de 'Duitse Herfst' van 1977 aan. RAF-leden ontvoerden werkgeversvoorzitter Hanns-Martin Schleyer en eisten de vrijlating van de RAF-top die vastzat in Stuttgart-Stammheim. Tegelijkertijd ontvoerde een Duits-Palestijns commando een passagiersvliegtuig van de Lufthansa. Schmidt leidde het crisisteam, liet het vliegtuig in Mogadishu (Somalië) door een speciale eenheid - zonder bloedvergieten - overmeesteren en moest toen toezien hoe Schleyer door de RAF werd omgebracht.

Voor het eerst zag Duitsland een diep geschokte Schmidt die zijn tranen niet verborg tijdens de begrafenis van Schleyer. In zijn regeringsverklaring achteraf sprak hij onomwonden over zijn 'tekortschieten'. In latere interviews benadrukte hij telkens weer hoe zwaar die gebeurtenissen bleven wegen.

Twee weken na de dramatische gebeurtenissen lanceerde Schmidt een nieuw project, waarmee hij internationaal naam zou maken. In een voordracht in Londen betoogde hij dat de onderhandelingen over nucleaire ontwapening verstoord dreigden te worden door de opstelling in de Sovjet-Unie van op Europa gerichte SS-20-raketten.

Het was de geboorte van het 'Navo-dubbelbesluit': de plaatsing van Amerikaanse Pershing-raketten in Europa en het aanbod aan de Russen om over hun SS-20's te onderhandelen. Schmidt kreeg de wereldleiders mee, maar het volk verzette zich. Massaal werd in Europa gedemonstreerd tegen de dreigende wapenwedloop. Ook in de SPD groeide het verzet. Schmidt negeerde alle protesten hooghartig.

Met het dubbelbesluit brak hij door op het wereldtoneel. Enthousiast ontvingen de leiders van de grote industrielanden zijn plan om regelmatig topoverleg te voeren, het huidige G7-beraad. Schmidt hield er levenslange vriendschappen aan over.

Der Macher

In eigen land kreeg hij voorgoed het etiket 'Der Macher' opgeplakt. Een positieve kwalificatie als hij weer eens een crisis had opgelost, maar ook negatief gebruikt, om zijn eigenzinnigheid en overdreven stoerheid aan te duiden. Dat werd zijn val. In 1982 raakte hij dusdanig geïsoleerd, in de regeringscoalitie, in zijn partij en bij de bevolking, dat de bodem onder zijn kanselierschap uit viel. De christen-democraat Helmut Kohl profiteerde.

Schmidt werd destijds koel pragmatisme en een gebrek aan principes verweten, een volstrekt verkeerde inschatting. Geen enkele bondskanselier was politiek zo principieel en intellectueel zo breed ontwikkeld als Schmidt.

Hij hield er, zoals hij zei, een 'huisapotheek' van vier grote denkers op na. De eerste, de Romeinse staatsman en denker Marcus Aurelius, bracht hem tijdens de oorlog plichtsbesef en gelatenheid bij. Immanuel Kant leerde hem dat de stelregels van het eigen politieke handelen ook voor anderen acceptabel moeten zijn. En van Max Weber stak hij op dat de beroepspoliticus niet alleen hartstocht maar ook gevoel voor de juiste maat moet hebben.

Met de vierde denker uit zijn 'apotheek' had hij persoonlijk contact. Dat was Karl Popper, de Weense filosoof die voor de oorlog naar Engeland was uitgeweken. Ze spraken en schreven elkaar. Schmidt bewonderde Popper vanwege diens afkeer van wereldomspannende ideeën en diens voorkeur voor kleine stappen in de politiek.

Hoe ouder Schmidt werd, hoe meer het publiek hem omarmde. Hij schreef boeken bij de vleet en anders dan zijn opvolgers Helmut Kohl en Gerhard Schröder deed hij dat zelf, zonder ghostwriter.

In die boeken en ook in talrijke televisiegesprekken met de Schmidt-verstaander bij uitstek, journaliste Sandra Maischberger, spuide hij zijn genadeloze oordelen over het verleden en mengde hij zich met evenveel kennis als sarcasme in de actualiteit

Daarnaast filosofeerde hij ook vrijelijk over religie. Op enige godsdienstige activiteit heeft hij zich overigens nooit laten betrappen. Politiek en religie moesten strikt gescheiden blijven. In een van zijn latere boeken, over de rol van religie, bekent hij dat hem in tijden van crisis wel eens een gebed is ontsnapt "aan de Heer van de geschiedenis".

Maar over het leven na de dood dacht hij nuchter. "Van mijn vrouw Loki, biologe zoals u weet, heb ik geleerd: er gaat geen molecuul verloren, er is altijd wel een boom of een bij die er zijn voordeel mee doet."

De toen negentigjarige nam nog een trek van zijn sigaret en keek de charmante Maischberger schalks aan.

Helmut Schmidt overleed gisteren na een lang ziekbed, op 96-jarige leeftijd, in Hamburg.

De auteur, Antoine Verbij, was correspondent voor deze krant in Berlijn. Hij overleed op 9 oktober van dit jaar.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden