Column

Duitsland wordt normaal, en daar zit ook een zwarte kant aan

null Beeld Trouw
Beeld Trouw

De verkiezingsoverwinning van de AfD stelt Duitsland voor een nieuwe taak: nadat het 70 jaar bezig is geweest met het uitbannen van het naziverleden, moet het nu het feit leren accepteren dat dat nooit helemáál uitgebannen zal worden.

Met het wereldkampioenschap voetbal in 2006 veranderde er iets in Duitsland. Tot hun eigen verbazing bewezen de Duitsers het voetbalfeest in Berlijn niet alleen perfect te kunnen organiseren, maar zich daarbij ook een uitgesproken charmant, hartelijk, vrolijk en gastvrij volk te betonen. Ze waren er waarschijnlijk zelf het meest verbaasd over. Plots werd alles niet meer duister overschaduwd door de geschiedenis, die hen ook in eigen ogen tot de meest misprezen natie van Europa maakte. Er gloorde een nieuw soort licht en Heiterkeit die hen de toekomst en niet langer het verleden in trokken.

Met de verkiezingsuitslag van gisteren lijkt dat verleden weer helemaal terug te zijn. Voor het eerst sinds de Tweede Wereldoorlog zit er een extreem-rechtse partij in de Bondsdag. Eén op de acht stembusgangers liet zich niet afschrikken door xenofobie, antisemitisme en regelrechte nazi-nostalgie. De schrik is groot, in de eerste plaats onder de Duitsers zelf. Zelfs het volkse dagblad Bild haastte zich te verklaren dat ‘de AfD geen partij is zoals de andere in het parlement’ en dat de krant dat scherp zal blijven bekritiseren.

Normaal land

In werkelijkheid zijn die twee ogenschijnlijk tegenstrijdige ontwikkelingen kanten van dezelfde medaille. Duitsland is bezig een normaal land te worden, zo stelde NRC-Handelsblad in zijn commentaar vast. Extreem-rechtse partijen zijn in de rest van Europa al lang geen vreemd verschijnsel meer. Zelfs in het officieel zo ‘correcte’ Scandinavië hebben ze succes, om van Frankrijk maar te zwijgen. Met de Brexit is in het Verenigd Koninkrijk de beerput opengegaan en ook Nederland blaast zijn partijtje mee.

Dat in Duitsland extreem-rechtse sentimenten tot nu toe in de marge bleven weggedrukt, heeft alles te maken met de schuld van het verleden en de succesvolle denazificatie van na de Tweede Wereldoorlog. Dat succes is met de opkomst van de Alternative für Deutschland niet vervlogen. Net zo min als het Front National van Frankrijk een ‘ongeneeslijk’ fascistisch land heeft gemaakt of al die ecologisch-feministische Scandinaviërs zich nu plotseling tot halve nazi’s hebben ontpopt.

Natuurlijk hebben Duitsers meer reden hun bruine erfenis te vrezen dan de andere landen van Europa. Het was tenslotte hún volkswil die Europa in de twintigste eeuw bijna tot de ondergang heeft gevoerd en het moreel aan de grond heeft gebracht. Dat werd hun na de Tweede Wereldoorlog zo grondig aan het verstand gebracht dat zij zichzelf niet alleen diepgaand zijn gaan wantrouwen, maar de andere Europese volkeren van de weeromstuit leken te vergeten dat zij voor diezelfde verleiding evenmin immuun waren geweest.

De denazificatie die Duitsland wel maar Europa niet doormaakte was nodig en is dat nog altijd. Maar het wantrouwen en de wankele haat-liefdeverhouding die (West-)Duitsland daardoor jegens zichzelf ontwikkelde konden niet eeuwig blijven duren. Omdat wat in het verleden gebeurd is weliswaar niet mag worden vergeten, maar wel ooit ‘historie’ moet worden. En vooral omdat het voor een volk net zo ongezond is gefixeerd te blijven op het eigen zondige verleden als het dat voor een individu is.

Nationale genezing

In 2006 vond in Duitsland een soort nationale Duitse genezing plaats en iedereen was blij. Maar normalisering heeft niet alleen zijn lichtende kanten. De werkelijkheid is nu eenmaal altijd een grauw mengsel van wit en zwart. En dus behoort ook de acceptatie van het zwarte (of in dit geval bruine) in de Duitse ziel erbij. Net zoals het er in de andere Europese landen bij hoort. Je hoeft je er niet over te verheugen, maar het ís er nu eenmaal en voor apocalyptische visioenen is vooralsnog geen aanleiding.

De uitdaging waar Duitsland nu voor staat is dan ook niet die van een uitbanning van de AfD als een soort ‘volksvijandige’ aberratie. Men kan – en moet – sommige van haar standpunten met kracht bestrijden. Maar belangrijker dan deze stroming buiten de gemeenschap te plaatsen is het Duitse vermogen te accepteren dat extremiteiten in de politiek een realiteit zijn en dat die juist in een democratie zichtbaar worden.

Democratie

Dat laatste eist veel politiek en collectief zelfvertrouwen. Er is geen enkele reden waarom Duitsland zichzelf in dat opzicht niet recht in de ogen zou kunnen zien, zoals er ook vanuit de rest van Europa geen aanleiding is om het land anno 2017 nog in een uitzonderingspositie te plaatsen. De democratie is er minstens zo krachtig ontwikkeld als waar op de rest van het continent ook.

Duitslands test ligt niet meer alleen in het uitbannen van het nazi-verleden, maar ook in de acceptatie van het feit dat dat nooit helemáál uitgebannen zal worden – wát men daar moreel ook van denken mag. Na eerst geworsteld te hebben met zijn Sonderweg staat Duitsland nu voor de taak te worstelen met zijn normaalheid – en (wederom) te durven zeggen en denken: ‘Wir schaffen das!’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden