Duitsland wordt Duitser

De Berlijnse Martin Gropius Bau is een fraai oud gebouw dat zijn vroegere faam voor een belangrijk deel ontleende aan het feit dat het met zijn rug letterlijk tegen de Muur stond. In de achterzalen boden de ramen een verbijsterend uitzicht op de ideale maatschappij van Erich Honecker. Alsof je naar een spannende James Bond film keek, zag je Volkspolizisten rondspieden, terwijl konijntjes in alle argeloosheid tussen de landmijnen achter elkanders pluimstaart aan rennen.

Na de Wende is de Muur hier weggesloopt, maar een tiental meters verderop is een tamelijk lang fragment blijven staan, als monument, als Denkmal, zoals eigenlijk elke vierkante meter in deze door de historie zo zwaar beladen stad kan getuigen. De hectometer Muur die nog is blijven staan, vormt de begrenzing van een stuk grond waarop een nieuw museum staat. Daar is, anders dan in de als Kunsthalle fungerende Martin Gropius Bau, nu eens geen beeldende kunst te zien. .

De permanente tentoonstelling die op deze plaats wordt gehouden, draagt de dreigende titel 'Topografie des Terrors' die niet verwijst naar de geschiedenis van de Muur, maar naar een iets verder gelegen verleden. Op deze plek, die voor de Tweede Wereldoorlog de Prinz Albrechtstrasse heette, stond het hoofdkwartier van de Gestapo en de SS.

Het gebouw was berucht bij elke Berlijner, elke Duitser die het goed meende met zijn land en derhalve tegen het fascisme was. Onoverzienlijk lang is de rij van mensen die hier verhoord werden, gefolterd werden en vervolgens naar de concentratiekampen werden afgevoerd waar ze meestal stierven. Een grote fotowand met portretten en getuigeverklaringen laat zien dat er gelukkig veel goede Duitsers waren die tot het uiterste dorsten te gaan voor de goede zaak.

Van het SS-gebouw is weinig meer over. In de laatste oorlogsjaren is het complex met welgerichte bombardementen door de geallieerden onklaar gemaakt, na de oorlog had niemand meer zin om juist dit gebouw weer te herstellen. Afgezien van de Martin Gropius Bau is er trouwens in deze hele omgeving niets meer dat aan de tijd van of voor de Tweede Wereldoorlog herinnert, of het moet het restant voorgevel van het Anhalter Bahnhof zijn dat als weer zo'n Denkmahn de hemel in steekt. Het SS-hoofdkwartier is met de grond gelijkgemaakt, dat wil zeggen, er zijn nog kelders waar het verleden opmerkelijk tastbaar is terug te vinden.

Er boven staat een modern tentoonstellingsgebouwtje, een min of meer tijdelijke oplossing voor een probleem dat al veel langer loopt: Berlijn bezat nooit een museum van de Tweede Wereldoorlog. In de jaren '50, toen de laatste resten van het SS-kwartier gesloopt werden, bestond daar geen behoefte aan, in de jaren daarna was er meer sprake van Wiederaufbau dan van een terugblik.

Maar tegenwoordig lijkt er een kentering op te treden: de belangstelling voor de duistere dagen van een halve eeuw geleden is behoorlijk groot. Langzaam maar zeker komt een generatie met zichzelf in het reine, durft ze door de groeiende afstand in de tijd naar het bevlekte verleden te kijken.

Gedachtig die omslag in de Duitse mentaliteit frappeert het dat je plotseling op een groot aantal plaatsen in Berlijn een billboard met een raadselachtige tekst kunt zien.

'Deutschland wird deutscher' staat in witte letters gedrukt over een bruinkleurig beeld dat een gevoileerd vrouweportret toont. Als bij een doornenkrans is het gezicht van de vrouw omgeven met messen die het geen van alle geraakt hebben. 'Duitsland wordt Duitser', in het Nederlands is de tekst voor even zo vele keren uitleg vatbaar. Duitsland wordt Duitser (niet in de gebiedende wijs dus) betekent zoveel als Duitsland verliest zijn vreemde invloeden. Wordt het weer racistisch, want dat staat toch voor het begrip 'Duits', net zo goed als 'Duits' ook staat voor een hoogstaande cultuur, voor het land van Bach, Brahms en Beuys (om drie van Duitslands grootste kunstscheppers te noemen)? Elke keer als je deze affiche ziet (er hangen in totaal zo'n 500) gaat deze zin meer intrigeren.

Ze blijkt bedacht te zijn door de Duitse kunstenares Katharina Sieverding die haar werk als een Aktion beschouwt. Bedacht is een groot woord, Sieverding heeft de zin ontleend aan een kop boven een artikel in het tijdschrift dat overigens al in maart van het vorige jaar verscheen. Volgens de Berliner Taggesspiegel heeft ze daar 'wel degelijk een politieke bedoeling' mee gehad, een welbewuste stellingname tegen het groeiende racisme in haar land. Maar de Berlijnse krant heeft dat ook maar van horen zeggen, want de kunstenares zelf hult zich in zwijgen. Ze kiest de straat voor haar actie en dat is nu juist de plek waar racisten tekeer gaan. Het maakt de uitspraak er nog raadselachtiger op, verontrustender ook. En dat in een tijd dat je dacht dat het net weer wat beter ging met dat Duitse bewustzijn.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden