Duitsland vreest de ’Wilders-partij’

Het was een druk weekend voor linkse activisten in Berlijn. Liefst driemaal zag het Verbond Rechtspopulisme Stoppen zich genoodzaakt de straat op te gaan. Het antifascistische Verbond, voorzichtig gesteund door SPD, Groenen, Linkspartij en vakbonden, protesteerde tegen drie bijeenkomsten van islam-kritische groeperingen in de stad.

Het ging om manifestaties van Pax Europa, Pro Duitsland en de nieuwe partij De Vrijheid, organisaties die conservatief liberalisme paren aan een nationalistische vrees voor islamitische overheersing. Die Freiheit had de spectaculairste bijeenkomst: zij bejubelde in een zwaar bewaakte zaal gastspreker Geert Wilders, die een opstel over de gevaren van de islam voorlas.

Daarmee profileerde de partij van ex-CDU’er René Stadtkewitz zich als de belangrijkste kandidaat voor een Duitse ’Wilders-partij’. In Duitsland is dat inmiddels de gebruikelijke aanduiding voor een partij die kiezers aan de rechterkant van CDU en FDP voor zich zou kunnen winnen. Verontrust discussiëren de Duitsers over de kansen van zo’n partij.

De meeste reden tot ongerustheid heeft de CDU. De rechtervleugel van die partij vindt al jaren dat de chisten-democraten onder Angela Merkel te veel naar links zijn opgeschoven. Conservatieve kopstukken stapten uit de partijtop. Die worden nu genoemd als mogelijke leiders van een Wilders-partij.

Ook in de SPD zien politieke waarnemers kandidaten voor zo’n rol. Wolfgang Clement, ooit ’superminister’, grossiert in rechtse uitspraken. En Thilo Sarrazin publiceerde een geruchtmakend boek met kritiek op de islam. Maar de dissidente CDU’ers noch de genoemde SPD’ers zeggen een nieuwe partij te willen oprichten.

Zonder een charismatische leider maakt een Wilders-partij geen kans, zegt onder meer Ruud Koopmans, politicoloog te Berlijn en Amsterdam. Bewijs daarvoor is de respons op Sarrazins stellingen over de mislukte integratie van moslims. Een peiling wees uit dat 18 procent van de Duitsers graag zou stemmen op een partij met Sarrazin als leider.

Zo ver is René Stadtkewitz, de weinig charismatische leider van De Vrijheid, nog lang niet. „Onderschat hem niet,” waarschuwt Koopmans, „hij is gewoon nog te weinig bekend.” Het in de media breed uitgemeten bezoek van Geert Wilders aan Stadtkewitz’ partij zou dat wel eens kunnen veranderen.

Verschillende studies tonen een constant extreemrechts potentieel in het naoorlogse Duitsland. De schattingen lopen uiteen van 9 tot 20 procent van de kiezers. Er zijn al veel pogingen gedaan om dat potentieel te mobiliseren. Maar ondanks tijdelijke successen bleek geen van die pogingen een lang leven beschoren.

De grondslag is de angst van mensen voor een sociale val, zeggen onderzoekers. Die angst uit zich in een vaag onbehagen over het politieke establishment, Europa, allochtone criminelen, dreigende islamitische overheersing, ondermijning van christelijke waarden, verwatering van de nationale identiteit.

Maar, zegt politicoloog Franz Walter, „uiteindelijk kijken Duitsers altijd eerst naar hun portemonnee. Extreemrechtse en ook extreemlinkse partijen blinken uit in avontuurlijke economische ideeën. Duitse kiezers zetten daarom in het stemhokje liever een kruisje bij een partij die verantwoord met de centen omgaat.”

Wat Walter betreft kan Duitsland rustig gaan slapen. Een Wilders-partij is nog niet in zicht.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden