Duitsland verward na deelstaatverkiezingen

Op de rechterflank worden de kaarten opnieuw geschud

ANTOINE VERBIJ

De spectaculaire winst van de 'Alternative für Deutschland' (AfD) bij drie recente Duitse deelstaatverkiezingen roept talloze vragen op. Niet alleen de politici van de gevestigde partijen maar ook door de wol geverfde politieke experts zoeken vergeefs naar overtuigende verklaringen. Wat is de AfD voor een partij en waarom heeft ze zo'n succes?

Eerst de feiten. Drie weken geleden in Saksen en afgelopen zondag in Thüringen en Brandenburg vonden verkiezingen plaats voor de deelstaatparlementen. Bij alle drie verkiezingen haalde de volslagen nieuwe partij AfD uit het niets circa tien procent van de stemmen. Waar kwamen ineens al die kiezers vandaan?

Analyse van de cijfers leert dat AfD-kiezers bij eerdere verkiezingen op alle mogelijke andere partijen stemden. De meeste stemden CDU, maar bijna evenveel SPD en Linkspartij. Iets minder kiezers kozen voorheen voor De Groenen. Een groot aandeel hadden ook vroegere kiezers van de extreem-rechtse NPD, die in geen van de drie deelstaten de kiesdrempel haalde.

Door politici en in de media wordt de AfD meestal 'rechts-populistisch' genoemd. Maar dat is vooral gemakshalve. Het partijprogramma is weliswaar conservatief en vooral gericht op de nationale belangen, maar over uitgesproken rechts-populistische thema's, zoals veiligheid en immigratiebeleid, is de partij gematigd. Rode lijn in het programma is de euroscepsis, en dat trekt kiezers van alle politieke kleur aan.

Euroscepsis was ook het hoofdpunt tijdens de oprichtingsvergadering van de AfD in februari 2013. Toen leek het een partij met maar één thema: Duitsland moest uit de eurozone en terug naar de D-mark. Initiatiefnemers waren enkele economen die zich zorgen maakten over de Duitse welvaart. De nog altijd onbetwiste leider is Bernd Lucke, hoogleraar te Hamburg.

De kwalificatie 'rechts-populistisch' heeft misschien geen betrekking op het partijprogramma van de AfD, maar inmiddels wel op het lokale kader. De partij-afdelingen, die inmiddels in vrijwel alle deelstaten zijn opgericht, stromen vol politieke opportunisten van de rechterkant. Teleurgestelde activisten uit de NPD, de DVU, Die Rechte en noem maar op.

Op lokaal en regionaal niveau werft de AfD kiezers bovendien wel degelijk met rechts-populistische thema's. AfD-lijsttrekker in Brandenburg, Alexander Gauland, ooit vooraanstaand CDU-lid, voerde campagne tegen een opvangcentrum voor asielzoekers, voor een sterkere bestrijding van de criminaliteit en voor een autoritaire democratie à la Poetin.

Met zulke thema's scoorde de AfD vooral goed in de dunbevolkte delen van Brandenburg, niet in de grotere steden. In sommige afgelegen dorpen stemde één op de vier bewoners op de AfD. Het zijn de gebieden waar de economische onzekerheid het grootst is en het vertrouwen in de gevestigde politiek het geringst.

'Proteststemmers' noemde bondskanselier Angela Merkel de AfD-kiezers. En daar liet ze het bij. Haar politieke vrienden van CDU en CSU groeven in hun analyses van het AfD-succes niet veel dieper. "We hebben de laatste tijd een aantal thema's verwaarloosd", zei CSU-leider Horst Seehofer. "Rechts naast ons hoort er geen plaats te zijn voor een conservatieve partij."

Voorlopig is het succes van de AfD nog niet zo groot dat de gevestigde partijen niet verder kunnen regeren. Het ziet ernaar uit dat zowel in Saksen als in Thüringen en Brandenburg de zittende coalities aan de macht blijven, zij het met aanzienlijk geslonken meerderheden in de parlementen.

undefined

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden