Duitsland kan niet om boze burgers heen

Alternative für Deutschland | De anti-immigratiepartij AfD trekt veel kiezers. Daarom negeren de grote Duitse partijen, CDU, CSU en SPD, de populistische nieuweling niet langer. Ze gaan de strijd aan. Of nemen AfD-ideeën over.

Maandag zagen Duitsers hun bondskanselier zoals ze haar nooit eerder zagen: persoonlijk en vol zelfkritiek. Het historisch slechte resultaat van haar CDU in de Berlijnse deelstaatverkiezingen van zondag had deels met haar vluchtelingenbeleid te maken, gaf ze schuldbewust toe. De Duitse regering en zijzelf hebben in aanloop naar de vluchtelingencrisis 'niet alles goed gedaan'. Als ze kon, zou ze de tijd enkele jaren terugdraaien om Duitsland er beter op voor te bereiden.

Zo'n toon was nog niet zo lang geleden ondenkbaar. Merkel dankt haar populariteit al jaren aan haar zakelijke, analytische optreden in eigen land en Europa. Crisissituaties kwam ze te boven met haar stoïcijnse houding en haar uithoudingsvermogen. Dat Mutti Merkel naar buiten toe geen warm moederfiguur is, kwam haar eerder op bewondering dan op verwijten te staan.

Weggehoond

Maar het laatste jaar is dat veranderd en dat heeft alles te maken de opkomst van één partij, de Alternative für Deutschland (AfD). Zondag kreeg de anti-immigratiepartij in de hoofdstad ruim 14 procent van de stemmen. "Een tussenstop op weg naar een veel, veel groter doel", zei Georg Pazderski, AfD-voorzitter in Berlijn. Dat grote doel is de Bondsdag, waar Duitsers volgend jaar september over mogen stemmen. De AfD wil als derde partij (na CDU en de sociaal-democraten van SPD) de Bondsdag in.

Zulke voorspellingen werden een jaar geleden nog weggehoond. Maar nu de AfD dit jaar met dubbele cijfers in vijf deelstaatparlementen binnenkwam en begin deze maand zelfs de CDU versloeg in Mecklenburg-Vorpommern, is dat veranderd. Hoe moeten gevestigde partijen omgaan met de AfD?, vragen media zich af. Er gaat geen week voorbij of er worden experts aan het woord gelaten. Een andere toon, een ander economisch beleid, een andere omgang met de AfD in deelstaatparlementen, zijn zo de ideeën die worden geopperd.

Feit is dat het antwoord op die vraag in Duitsland nog niet is gevonden, net zo min als in andere Europese landen waar rechtspopulisme voet aan de grond kreeg. Duidelijk is wel dat Duitse politieke partijen hun houding de laatste maanden veranderen.

Aanvankelijk speelden coalitiepartijen CDU en SPD een spelletje kiekeboe: als we de handen voor onze ogen houden, is het probleem er niet. De AfD werd genegeerd en zelfs geboycot, onder het mom: 'met rechts-populisten praat je niet'. Dat gevoel werd versterkt door de nauwe banden die de partij onderhoudt met Pegida en extreem-rechtse kringen.

In januari verklaarde Hannelore Kraft, de SPD-minister-president van Noordrijn-Westfalen, dat ze niet in tv-talkshows wil zitten als er ook AfD'ers worden uitgenodigd. In Rijnland-Palts, waar de anti-immigratiepartij in maart met 12,6 procent debuteerde, wilden andere partijen aanvankelijk niet eens met AfD-parlementariërs in debat. Het is dezelfde methode die tot voor kort in Mecklenburg-Vorpommern werd toegepast bij de extreem-rechtse NPD, voordat de partij begin september onder de kiesdrempel uitkwam.

Af en toe koos een politicus de aanval. Zoals Wolfgang Schäuble, de populaire schatkistbewaarder van Duitsland, die AfD'ers in februari afdeed als 'rechtse demagogen'. Ze maken migranten verantwoordelijk voor hun eigen problemen, zei hij, en 'passen daarbij in een en rampzalige traditie', doelend op het feit dat Joden tijdens het nationaal-socialisme overal verantwoordelijk voor werden gehouden.

Boze burgers

Met deze houding leek het alsof het politieke establishment en de landelijke media niet wilden geloven dat er in Duitsland een vruchtbare basis ligt voor een grote anti-immigratiepartij. 'Wutbürger' werden de AfD-stemmers genoemd, boze burgers. Deze mannen van middelbare leeftijd met vaak een lage opleiding, geregeld uit de extreem-rechtse hoek, vormen maar een beperkt deel van het electoraat, was de gedachte.

Na drie verloren deelstaatverkiezingen in maart nam de zelfkritiek onder gevestigde partijen toe. Negeren was toch niet de beste houding - zo werd de outsiderpositie van de AfD bevestigd. En toen uit kiezersanalyses bleek dat de AfD onder veel bredere lagen in de bevolking steun vergaarde - behalve veel voormalig niet-stemmers kozen ook leraren en artsen voor de partij, een kiezersbasis van minstens 20 procent - veranderde de toon definitief.

Der Spiegel is misschien wel het opvallendste voorbeeld van die draai. Zette het weekblad in februari nog AfD-leider Frauke Petry op de omslag met het bijschrift 'haatprediker', vijf weken later ruimde het vele pagina's in voor 'AfD, partij van het midden'.

Tegenwoordig wordt de partij niet langer genegeerd in deelstaatparlementen, maar leeft bij veel partijen het idee dat ze met goede argumenten moet worden bestreden. Merkel verwoordde het zo: "Ik vind dat we genoeg argumenten hebben om de discussie aan te kunnen gaan met andere meningen, ook met die van de AfD. En wel zonder vooroordelen."

Tegelijkertijd sluiten alle partijen, ook CDU, coalitievorming met de AfD uit. Het idee dat een cordon sanitaire van de AfD nog meer een underdog maakt die zich kan afzetten tegen de gevestigde orde, is nog niet in het Duitse partijlandschap aangekomen.

De houding van Duitse media ten opzichte van AfD is ook nog ambivalent. De laatste weken verschijnen er steeds meer stukken met koppen als 'AfD-stemmers kiezen niet voor het Vierde Rijk', met als strekking dat het wel meevalt hoe radicaal de achterban is. 'Als ze een gematigder alternatief hebben, kiezen ze daar voor', schreef Die Zeit over het verlies van de rechts-extremistische NPD aan AfD.

Aan de andere kant belichten media graag elk schandaal binnen de jonge partij en halen alle provocerend bedoelde opmerkingen van partijleider Petry het nieuws. 'Petry wil dat Duitsers zich kunnen bewapenen', berichtten ze eerder deze maand en vroegen CDU om een reactie. Zo moest die partij in de verdediging en kreeg de AfD-leider haar zin.

Proteststem

Anders dan de CDU kiest Merkels zusterpartij, de CSU, ervoor standpunten van de AfD over te nemen. De CSU, die al decennia als doctrine heeft dat er naast CDU/CSU geen partij op rechts mag ontstaan, doet er alles aan om de proteststemmers weer in te lijven. De Beierse partij bekritiseert Merkels ruimhartige vluchtelingenbeleid, geeft de bondskanselier openlijk de schuld van alle nederlagen in deelstaatverkiezingen en eist een bovengrens voor asielzoekers van 200.000 per jaar.

Anderhalve week geleden nam de CSU een voorstel aan met eisen die wel erg aansluiten bij die van de AfD: ze wil een boerkaverbod, bezuinigen op de publieke omroep en migranten voorrang geven die 'uit onze christelijk-avondlandelijke cultuur' afkomstig zijn. Want voor CSU-voorman Horst Seehofer moet 'Duitsland Duitsland blijven'. Het is een verwijzing naar Merkel die eerder uitlegde dat Duitsland ondanks de vluchtelingencrisis 'Duitsland zal blijven'. Het land blijft sterk door verworvenheden als de sociale markteconomie, democratie en rechtsstaat, aldus de kanselier.

Dat de CSU niet alleen haar partijprogramma aanpast maar zich ook van AfD-termen als christelijk Avondland en boerkaverbod bedient, bewijst dat de populistische partij het Duitse debat al behoorlijk beïnvloedt. Met elke gewonnen verkiezing groeit die invloed, al is die nog niet zo groot als die van Donald Trump in de VS of Geert Wilders in Nederland.

Hoe zeer regeringspartijen PvdA en VVD hun oren laten gangen naar de PVV valt af te lezen aan de kritische toon die ze vorig jaar zomer aansloegen toen de vluchtelingencrisis uitbrak. Van een welkomstcultuur zoals in Duitsland of Zweden was weinig te merken.

Merkel lijkt zich van het AfD-effect bewust. Begin september riep ze partijen in de Bondsdag op hun toon te matigen. Als gevestigde partijen schreeuwend over straat gaan, profiteren 'alleen zij die zich bedienen van leuzen en makkelijke antwoorden'. Oftewel, de AfD. Afgelopen maandag verklaarde ze dat ze niet alle AfD-stemmers kan terugwinnen. Wat ik nu over de vluchtelingencrisis zeg, zal niemand overtuigen die steeds alleen maar 'Merkel moet weg' roept. Want: 'De mensen interesseren zich niet meer voor feiten, ze volgen alleen een gevoel.' Daarom is het onlogisch zulke mensen met feiten proberen te overtuigen, 'hoe goed ik daar ook in ben'.

Dus zet ze haar gevoel in, zo ongeveer voor het eerst in haar ruim tien jaar durende kanselierschap: "Ik heb het besliste gevoel dat we beter uit deze gecompliceerde fase zullen komen dan we er ingingen. Duitsland zal veranderen, zoals we allemaal veranderen. Maar het zal niet op zijn grondvesten schudden." Of haar open en haast nederige woorden AfD-stemmers overtuigen, moet nog blijken. Eind maart zijn er nieuwe deelstaatverkiezingen, in Saarland. Wellicht helpt voor die tijd de AfD-echo van CSU om kiezers terug te winnen.

De AfD zal sowieso zin best moeten doen om outsider en kwelgeest van het establishment te blijven. Als het vluchtelingenakkoord tussen EU en Turkije standhoudt en het aantal asielzoekers verder daalt, moet de Alternative op zoek naar een alternatief. Als de partij zo succesvol is dat ze straks coalities mag gaan samenstellen en regeren, is het lastig volhouden dat ze niet tot de gevestigde orde behoort.

Na drie verloren deelstaatverkiezingen nam de zelfkritiek toe. Negeren van de AfD was niet de beste houding.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden