Duitse protestanten maken excuses voor Luthers Jodenhaat

Een Luther-kunstwerk in de Duitse stad Weimar.Beeld epa

Het grootste protestantse kerkgenootschap van Duitsland gaat diep door het stof. Duitse protestanten kunnen er niet omheen, erkent de Evangelische Kerk in Duitsland (EKD): ze hebben zich eeuwenlang te weinig verzet tegen Jodenhaat in hun midden. Daardoor waren ze mede verantwoordelijk voor het antisemitische klimaat dat in hun land heerste.

In een verklaring stelt de EKD dat ze vervuld is van droefheid en schaamte over de manier waarop protestanten Joden eeuwenlang 'verregaand in de steek hebben gelaten'.

De kerk reageert daarmee op een oproep die de Centrale Raad voor het Jodendom eerder dit jaar deed. De Raad hoopte dat de EKD zich zou distantiëren van de anti-Joodse tirades van reformator Maarten Luther. In de aanloop naar de herdenking van 500 jaar Reformatie in 2017 kon zo'n gebaar niet uitblijven, vonden zij.

Luther ging de geschiedenis in als een van de grondleggers van het protestantisme, maar hij trok ook fel van leer tegen Joden. In het boekje 'Over de Joden en hun leugens' (1523) betoogde hij dat synagogen in brand moesten worden gestoken en dat Joden zich niet meer op straat dienden te vertonen. Ze moesten worden opgepakt, ontdaan van hun waardevolle bezittingen en naar werkkampen worden gestuurd. Hun huizen konden tegen de vlakte.

Nazi's maakten gebruik van Luthers ideeën
Er loopt geen directe lijn van Luther naar de Holocaust, stelt de EKD. Maar wie in de negentiende en twintigste eeuw Joden of het Jodendom haatte, kon Luther wel heel makkelijk als legitimatie gebruiken. De reformatoren en de kerken van de reformatie dragen daarvoor schuld.

Na de Tweede Wereldoorlog waren Duitse protestanten volgens de EKD (een fusiekerk die werd opgericht in 1945) nog erg huiverig om dat te erkennen. Nu zien ze Luthers tirades voor wat ze zijn: ideeën die lijnrecht staan tegenover 'het geloof in de ene God, die zich in de Jood Jezus geopenbaard heeft'.

De Centrale Raad voor het Jodendom is tevreden met het mea culpa. Voorzitter Josef Schuster spreekt tegenover persbureau IDEA van 'zeer duidelijke woorden'. Overigens is de verklaring nog niet helemaal definitief. Hij wordt woensdag behandeld door de synode, het landelijk overlegorgaan van de EKD. Mogelijk sleutelt die nog aan bepaalde formuleringen.

Nederlandse protestanten zwijgen nog over Luther
Of Nederlandse protestanten ook schuld gaan belijden of afstand gaan nemen van Luthers tirades is nog niet duidelijk. In juni riepen de Amsterdamse rabbijnen Raphael Evers en Menno ten Brink in Trouw de Protestantse Kerk in Nederland op tot publiekelijke distantiëring. Het Centrum Informatie en Documentatie Israël zei te hopen dat kerken ook excuses maken.

De Protestantse Kerk in Nederland (PKN) noemde excuses aanbieden direct 'een waardevolle suggestie', maar scriba Arjan Plaisier gaf een paar dagen later aan dat 'nog bezien moet worden' of de PKN zich over Luther gaat uitspreken. Het kerkgenootschap was dinsdag niet bereikbaar voor commentaar.

De hoogste lutheraan binnen de PKN, president Trinette Verhoeven van de evangelisch-lutherse synode binnen het kerkgenootschap, voelt weinig voor excuses. Luther heeft een 'akelige rol gespeeld' in het Europese antisemitisme, stelde zij in juli. Maar, zo vroeg ze zich vervolgens retorisch af: 'Kan de Protestantse Kerk excuses maken voor iets waar zij part noch deel aan had?'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden