Duitse president Steinmeier maant andere partijen tot bezinning

De Duitse president Frank-Walter Steinmeier tijdens een persconferentie na zijn ontmoeting met bondskanselier Angela Merkel. Zij spraken over de politieke crisis die nu in Duitsland is ontstaan na het mislukken van de coalitiebesprekingen. Beeld EPA

Het mislukken van de coalitieverkenningen tussen CDU/CSU, FDP en de Groenen afgelopen nacht heeft Duitsland in een ongekende crisis gestort. 

“We staan voor een situatie die er in de geschiedenis van de Bondsrepubliek nog nooit geweest is”, sprak de Duitse bondspresident Frank-Walter Steinmeier vanmiddag zijn land toe, op buitengewoon ernstige toon. In Berlijn is de ontgoocheling groot. Nieuwe verkiezingen worden steeds waarschijnlijker.

President Steinmeier legt zich daar nog niet bij neer. Hij wees vanmiddag de partijen op hun verantwoordelijkheid, zoals hij dat eerder dit weekend ook al deed. De partijen moeten zich nog maar eens goed bezinnen, maande hij: ze zijn er om het land te dienen. De opdracht om een regering te vormen is de ‘hoogste’ die je kunt krijgen, die geef je niet zomaar terug aan het volk, zei hij. Hij kondigde aan de komende dagen met de leiders van de coalitiepartijen gesprekken te gaan voeren, maar ook met de andere partijen.

Duitsland gaat een onzekere tijd tegemoet. “Dit is een dag van diep nadenken over hoe het verder moet met Duitsland”, sprak een uitgebluste, aangeslagen Angela Merkel vannacht. Ook haar eigen toekomst is hoogst onzeker: of zij een vierde termijn als bondskanselier krijgt, is opeens twijfelachtig. De afgelopen twaalf jaar groeide ze uit tot baken van stabiliteit, nu wankelt ze. Ze beloofde het land wel veilig “door deze moeilijke weken” te loodsen.

Hoe kon het zover komen?

Het waren uiteindelijk de liberalen van de FDP die de stekker eruit trokken, zondag iets na middernacht. “Beter niet regeren, dan slecht regeren”, vatte FDP-leider Christian Lindner samen waarom hij uit de onderhandelingen stapte. Het was niet gelukt een “gemeenschappelijke voorstelling van de modernisering van ons land” te ontwikkelen en bovenal was er “geen gemeenschappelijke vertrouwensbasis” ontstaan.

De anderen verweten Lindner dat hij weinig concreet was over zijn redenen om te stoppen. Lindner verklaarde dat hij zich niet kon vinden in de ‘de geest’ van het verkennende coalitieprogramma en dat zijn partij daar geen verantwoording voor wilde dragen. “Veel van de bediscussieerde maatregelen vinden we zelfs schadelijk. We werden gedwongen onze fundamenten op te geven en alles waarvoor we jaren gewerkt hebben. We zullen onze kiezers niet in de steek laten door een politiek te ondersteunen waarvan we in de kern niet overtuigd zijn.”

Dat het juist de FDP was die opstapte, kwam voor velen als een complete verrassing. Een breuk werd eerder verwacht van de Groenen of de CSU. Zij stonden de afgelopen tijd vaak lijnrecht tegenover elkaar, vooral bij de onderwerpen klimaat, vluchtelingen, verkeer en financiën.

De Groenen veroordelen Lindners besluit scherp. Hij zou alleen aan de eigen partij denken, niet aan het landsbelang, zei Groenen-lijststrekker Cem Özdemir vannacht. Volgens hem was een overeenkomst in zicht geweest – iets wat van FDP-zijde bestreden wordt. Tot zo’n overeenkomst, vervolgde Özdemir, waren de Groenen “tot de laatste seconde bereid”. Maar een van de andere partners – hij doelde op de FDP – “had die bereidheid kennelijk niet, en als die het deze nacht al niet had, dan had ie het al vanaf het begin niet”.

Bondskanselier Angela Merkel (midden) verlaat het Bellevue Paleis in Berlijn, waar zij een ontmoeting had met president Steinmeier. Beeld EPA

In een video die hij vandaag met collega-lijsttrekker Katrin Göring-Eckardt online zette, krijgt de FDP al helemaal de volle laag. Het onvermijdelijke ‘wie krijgt de zwarte piet’ is vandaag, tenminste tussen de vier Jamaica-partijen onderling, tamelijk overzichtelijk: alle ballen op de liberalen. Ook de CDU van Merkel en de Beierse zusterpartij CSU onder Horst Seehofer toonden zich teleurgesteld over de stap van de FDP, al bleef hun kritiek ingetogener.

“Wie het had willen zien, had het kunnen zien”, denkt politiek verslaggever Thomas Kreutzmann van de ARD over de breuk van de liberalen. Zelf werd hij ook door hun stap overvallen, zegt hij er eerlijkheidshalve bij. Maar achteraf gezien vindt hij die goed te verklaren: de FDP “droeg een klein trauma met zich mee”.

De FDP stond in september niet te springen op mee te regeren. Integendeel. Daar hadden ze nare ervaringen mee. De liberalen vormden van 2009 tot 2013 samen met de christendemocraten onder Merkel een coalitie. Daarvoor werden genadeloos voor afgestraft: de partij haalde niet eens meer de kiesdrempel in 2013. Met Christian Lindner maakten ze dit jaar een verrassende comeback, ze wonnen 10 procent van de stemmen. Na de uitslag zei Lindner al direct dat zijn partij dit keer graag de oppositie inging.

Tijdens de onderhandelingen de afgelopen weken was het de FDP die het vaakst schermde met ‘nieuwe verkiezingen’. Ook klonken de afgelopen dagen van FDP-zijde herhaaldelijk zeer geërgerde geluiden, vooral van de vicevoorzitter Wolfgang Kubicki. Donderdagnacht, toen de onderhandelaars om half vijf ’s ochtends een marathonsessie vergaderen afbraken zonder enig resultaat, zei hij ‘extreem gefrustreerd’ te zijn. Er was in vier weken ‘in wezen geen vooruitgang geboekt’, gromde hij, meer onderling vertrouwen was er ook niet ontstaan.

Wat zijn de gevolgen?

De grote vraag is wat het mislukken van Jamaica betekent voor de positie van Angela Merkel. Is dit het begin van het einde van het politieke bestaan? Dat geluid is nu steeds vaker te horen. Merkel staat erom bekend tot diep in de nacht door te kunnen vergaderen, onvermoeibaar, net zo lang tot er een deal ligt, hoe uitzichtloos de kwestie ook is. Dit keer faalde ze, ook na meerdere nachten doorhalen. Haar autoriteit heeft een flinke knauw gekregen.

Mocht het op nieuwe verkiezingen uitdraaien, dan staat niet vast dat zij tot nieuwe kanselierskandidaat gekozen, gesteld dat zij dit zelf nog wil. In eigen gelederen is ze inmiddels niet meer onomstreden, ook al sprak het CDU-bestuur vandaag nog expliciet zijn steun voor haar uit. Haar positie was in september al verzwakt door de teleurstellende verkiezingsuitslag. De CDU/CSU werd weliswaar de grootste, toch haalde Merkel het slechtste resultaat sinds 1949. Merkel en de CDU hebben dus een groot probleem. Ook al omdat er achter Merkel niemand lijkt klaar te staan om het stokje van haar over te nemen.

Voor Horst Seehofer van zusterpartij CSU kan het mislukken van Jamaica nog veel directer gevolgen hebben. Grote kans dat het binnenkort al tot zijn aftreden leidt. Zijn positie was al bijzonder zwak. Al sinds weken broeit het in zijn partij en wordt zijn leiderschap openlijk betwijfelt. Nu moet hij met de scherven van Jamaica terug naar Beieren. In december wordt een nieuw partijbestuur gekozen, in Neurenberg daagt een partijcongres. Mogelijk dat daar zijn kop als partijchef zal rollen.

Hoe nu verder?

Niemand weet precies hoe het verder moet. De verkiezingsuitslag van september geeft niet bijster veel mogelijkheden. Met de AfD, de derde grootste partij, willen de andere partijen niet samenwerken. De enige andere optie voor een meerderheidsregering is een ‘grote coalitie’ met de SPD, zoals in de vorige regeerperiode. Maar de SPD leed een historische nederlaag en weigert pertinent in een nieuwe regering met Merkel te stappen. Vandaag herhaalde Schulz dat hij niet ‘ter beschikking staat’ en dat zijn partij nieuwe verkiezingen 'niet schuwt'.

De druk op Schulz zal de komende dagen zeer groot worden om zijn standpunt te heroverwegen. Blijft hij onvermurwbaar, dan rest nog maar één optie: een minderheidsregering, bijvoorbeeld tussen CDU/CSU en de Groenen, eventueel met gedoogsteun van de FDP in het parlement, iets waar binnen de FDP wel enige openheid voor schijnt te bestaan. Maar niemand heeft zin in zo’n minderheidsregering, omdat die tot instabiliteit kan leiden. De kans is aanwezig dat Steinmeier de partijen er toch toe beweegt. Het zou historisch zijn: een minderheidsregerig heeft Duitsland nog nooit gehad.

En anders is de onvermijdelijke conclusie: nieuwe verkiezingen - ook iets wat nog nooit voorgekomen is in de Bondsrepubliek. Of we dan de vertrouwde koppen van Merkel en Seehofer, of zelfs Schulz, terug zullen zien als lijsttrekkers? Alles ligt open.

De enige partij die opgetogen reageert, is de anti-immigratiepartij Alternative für Deutschland. Bij nieuwe verkiezingen hoopt die op een nóg beter resultaat, omdat Merkel en de gevestigde partijen zo duidelijk gefaald hebben.

Lees ook:  Merkel naar president na mislukte coalitievorming en De biografie van Angela Merkel laat zien dat zij het geweten van de westerse wereld is

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden