Duits eiland van duurzaamheid

De IBA, een reizend stedebouwkundig innovatiecircus, zat de afgelopen jaren in het Hamburgse stadsdeel Wilhelmsburg. Doel: hoe maak je van een verwaarloosd eiland in de Elbe een ecologisch utopia?

ANTOINE VERBIJ

HAMBURG - In Hamburg staat een huis. En aan dat huis zitten platte, glazen panelen waarin groen water borrelt. Daarin worden algen gevoed met CO2. De algen groeien razendsnel en worden dan gedroogd en verbrand in een installatie in het huis. Daar krijgen de bewoners van de vijftien appartementen hun energie van. Op het huis staat in speelse letters: 'Fotosynthese? Cool!'

Dat zogeheten BIQ-huis is een van de opmerkelijke innovaties op de Internationale Bau Ausstellung (IBA) in Hamburg. De IBA, die al een halve eeuw in Duitsland vernieuwende bouwexperimenten realiseert, heeft de afgelopen vijf jaar meer dan zestig projecten opgezet op het eiland Wilhelmsburg, ten zuiden van het welvarende Hamburgse stadscentrum.

Wilhelmsburg ligt in de Elbe en huisvestte tot nu toe havens, industrie, een snelweg, een spoorwegtracé en een enorme vuilstortplaats. Tussen al die bedrijvigheid woonden ook nog mensen. Inmiddels zo'n 50.000. Arbeiders, veel werklozen, studenten, kleine ondernemers. Meer dan de helft heeft een allochtone achtegrond. Een onderklasse in een achterstandswijk.

Doel van de IBA-projecten was om van Wilhelmsburg, Europa's grootste riviereneiland, een aantrekkelijk stadsdeel te maken, passend bij de Hamburgse metropool. 'Sprong over de Elbe' is dat voornemen gedoopt. Bij een groot aantal projecten had de bevolking inspraak. De woningbouwprojecten mochten vooral niet tot grove huurverhogingen leiden.

Dat is bij de sameringsprojecten in de bestaande wijken redelijk gelukt. De lichte stijging van de huur wordt gecompenseerd door grotere energie-efficiëntie. Maar het geheel nieuwe centrum, waarin onder andere het BIQ-huis staat, is voor de gewone Wilhelmsburger onbetaalbaar. Daar gaat het om gewaagde, vooral ecologische innovaties.

Dat nieuwe centrum heeft van alle IBA-projecten nog het meest het karakter van een expositie. Architecten uit binnen- en buitenland hebben er hun meest gedurfde ideeën mogen realiseren in blokken met appartementen, bedrijven en sociale voorzieningen, in een ministerie, een sporthal en een hotel. Belangrijkste voorwaarde: duurzaamheid.

Een opvallende innovatie is de terugkeer van hout als bouwmateriaal. "Geen sinecure", zegt projectontwikkelaar Matthias Korff, "want krijg daar maar eens de nodige bouwvergunningen voor. Hoe maak je de overheid duidelijk dat een 32 centimeter dikke muur van stijf met elkaar verbonden houtplaten brandveiliger is dan een gewone muur?"

Het vijf verdiepingen hoge appartementencomplex, dat op een betonnen kern na geheel uit hout is gebouwd, scoort op alle gebieden die de duurzaamheid betreffen, hoger dan welke bouwvorm ook. Daar komt bij, zegt Korff trots, dat de bewoners van zo'n compleet houten behuizing gemiddeld 7400 hartslagen minder per dag maken dan mensen die in steen wonen.

Ook het hotel, naar een ontwerp van Andreas Heller, is helemaal van hout en zit vol ecologische trucs, van de heipalen die aardwarmte oppompen en zo de temperatuur regelen, tot de planten en bomen op het dak en aan de gevel. Het hotel herbergt bovendien een educatieve tentoonstelling over boom en bos. Het personeel bestaat bijna compleet uit kleurrijke Wilhelmsburgers.

Twee andere ecologische projecten op Wilhelmsburg trekken de aandacht. Beide zijn in het kader van de IBA voltooid. Ze betreffen twee schandvlekken op het eiland, die decennia lang de bevolking veel overlast bezorgden. Dat is de vuilstortplaats in het oosten en de monsterlijke bunker die door de nazi's midden in een arbeiderswijk was gebouwd.

De vuilstortplaats is een product van de wederopbouw, toen de hoeveelheid afval exponentieel groeide. Onkundig van milieuvervuiling werden er ook giftige stoffen gestort, tot er een berg ontstond die niet alleen bij oostenwind de bewoners op stank trakteerde, maar ook op gevaarlijke gassen. Bovendien sijpelde er zwaar giftig dioxine in het grondwater.

Acties van bewoners hebben in de jaren '80 een einde aan de vuilstort gemaakt en een begin aan de ontgifting. Over de berg werd een dik, waterdicht regenscherm gelegd. Wat er zich in de berg afspeelt, staat onder voortdurende controle. Het grondwater wordt permanent gezuiverd en de verrotingsgassen leveren warmte aan een nabijgelegen koperfabriek.

In het kader van de IBA is de berg nu ontsloten. Bewoners kunnen er recreëren en er van de nieuwe natuur genieten, die inmiddels ook door torenvalken en ander vliegend gedierte is ontdekt. Boven op de berg is een zwevend wandelpad van 900 meter gebouwd, dat 's avonds oplicht. Een enorme windmolen completeert de markante, veertig meter hoge 'energieberg'.

Een ander belastend merkteken van het eiland was de meer dan dertig meter hoge bunker met zijn vier geschutstorens. Pogingen om het onding met zijn drie meter dikke muren op te blazen, faalden. Wat overbleef was een zwartgrijs monster midden in een woonwijk. In vijf jaar tijd heeft de IBA het gevaarte omgetoverd in een 'energiebunker'.

Na het puin uit de bunker te hebben verwijderd werd de buitenkant opnieuw bekleed en de binnenkant geschikt gemaakt voor de productie van warmte en energie. Er wordt biomassa en biogas verbrand en samen met de warmte van de zonnepanelen op het dak en van de omliggende industrie in een enorme ketel opgeslagen en vervolgens gedistribueerd.

De zonnepanelen bedekken het bouwwerk als een groot kleed dat aan één kant tot aan de grond reikt. De panelen aan de zijkant leveren energie en zo voorziet de toren een hele wijk van warmte en elektriciteit. De energiebunker is onderdeel van een ontwikkelingsplan waardoor Wilhelmsburg zich in 2050 volledig van duurzame energie kan voorzien.

In Wilhelmsburg zullen de huizen en gebouwen zelf energie en warmte produceren en die afleveren aan een lokaal netwerk dat het hele eiland bedient. Het stadsdeel moet een laboratorium worden voor de toekomstige energievoorziening: decentraal en niet belastend voor het klimaat. Wilhelmsburg als eiland van duurzaamheid, als ecologische utopie.

Een speelse planning, en dat van Duitsers!
De IBA is meer dan een afgeronde tentoonstelling. De projecten, zowel de ecologische als de sociale, zullen na afsluiting van de IBA worden voortgezet. De politiek heeft dat bij monde van burgemeester Olaf Scholz (SPD) een en andermaal toegezegd. Het kan niet blijven bij die ene miljard euro aan investeringen en subsidies die de stad in de IBA heeft gestoken.

Momenteel is een derde van de ruim 60 projecten nog niet af. Veel staat nog letterlijk in de steigers. Er zal ook nog veel vertrouwen bij de bevolking moeten worden gewonnen. Al doet de IBA haar best, bijvoorbeeld door een 'wereldmarkthal' te bouwen voor de rommelige bedrijfjes van vooral allochtone ondernemers, die nu nog in vervallen garages huizen.

Die openheid, dat onaffe en rommelige, is juist de grote verdienste van deze IBA-Hamburg, prees professor Richard Sennett. Bij de officiële opening van de IBA, eind maart, doceerde de beroemde criticus van de globalisering dat de IBA functioneert als een open systeem, anders dan de gebruikelijke gesloten systemen waarin alles van tevoren vastligt.

Sennett toonde zich positief verbaasd over het rafelige en het onevenwichtige van de IBA-projecten, want dat betekent dat er nog veel speelruimte is voor invloeden van buitenaf. De grote kwaliteit van deze IBA is dat ze incompleet en daardoor dynamisch is. "En hoor wie het zegt! Uitgerekend een Brit complimenteert Duitsers met hun losvaste planning."

Maar Duitsers zouden geen Duitsers zijn als er niet ook krachtig werd geprotesteerd. Toen Sennett en de genodigden na de formele opening van de IBA naar buiten gingen voor de bezichtiging, stuitten ze op honderden luidruchtige demonstranten voor wie de IBA louter uit prestigeobjecten bestaat, die voor yuppificering zorgen en de bewoners in de kou laten staan.

Toen kreeg de Britse geleerde ook weer de onaangename kant van de Duitsers te zien, in de vorm van een disproportioneel groot aantal manschappen van de politie met overvalwagens, waterkanonnen en pantservoertuigen. Zo werd het IBA-openingsfeest toch nog ongezellig.

Rondleidingen
De Internationale Bau Ausstellung biedt tot 3 november op Wilhelmsburg een uitgebreid programma aan met rondleidingen, symposia en culturele manifestaties. Voor meer informatie zie www.iba-hamburg.de. Voor de gebundelde protesten tegen de IBA, zie www.ibanigsda.org. Op 26 april opent op Wilhelmsburg tevens de Internationale Gartenschau onder het motto 'Reis om de wereld in 80 tuinen'; zie www.igs-hamburg,de.

undefined

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden