Duister, maar niet té vreemd

De Scandinavische thriller is ongekend succesvol. Fans verslinden hele series boeken en tv-films. Wat is het geheim van de Nordic Noir?

Sjöwall en Wahlöo's maatschappijkritische thrillers blijven de grote inspiratiebron

De marxistische filosoof Ernest Mandel schreef ooit een boekje over de thriller, waarin hij het genre afdeed als 'maatschappijbestendigend'. Hij vond het misdaadverhaal niet meer dan een puzzel, waarin niet de realiteit centraal staat, maar het oplossen van een mysterie, desnoods vanuit de luie zetel van de speurder.

Dat was gerekend buiten het 'Scandinavische fenomeen'. Want in het Zweden van de jaren zestig werd het 'realistische misdaadverhaal' geboren, toen het schrijversduo Maj Sjöwall en Per Wahlöo op het idee kwam het genre te gebruiken om hun linkse gedachtengoed te verspreiden. Hun boeken rond commissaris Beck waren bijzonder maatschappijkritisch. Functioneerde de rechtsstaat wel naar behoren? Bestond er corruptie bij de politie? Bracht de welvaartsstaat wel een beter leven voor iedereen?

Zowat alle latere Scandinavische misdaadschrijvers verwijzen naar dit duo als hun grote inspiratiebron. Hun bekendste adept is Henning Mankell. Net als zijn leermeesters schreef hij tien boeken rond een commissaris die hij Wallander doopte, en die in de jaren negentig werd geconfronteerd met nieuwe uitdagingen: open grenzen die de homogene Zweedse samenleving openbraken en toenemend racisme met zich meebrachten, groeiende sociale ongelijkheid en computercriminaliteit. Het Zweedse ideaal van de welvaartsstaat, dat wereldwijd als voorbeeld gold, bleek scheurtjes te vertonen. De thrillerauteurs bevestigden zo op pijnlijke wijze het internationaal leedvermaak dat het ideale Scandinavië zijn mythische proporties kwijtraakte.

De ultieme kaakslag voor het sociaal-democratische ideaal, die in Scandinavische misdaadverhalen dubbel en dwars is uitgewerkt, was de moord op de Zweedse premier Olof Palme in 1986. Tot dat moment was het in Scandinavië heel gewoon dat hoogwaardigheidsbekleders - zelfs leden van de koninklijke familie - zonder bewaking de straat op gingen. De moord op Palme maakte een einde aan dat gevoel van veiligheid. Bovendien werd de aanslag nooit opgehelderd.

De Zweedse professor in de criminologie Leif Persson heeft rond de moord op Palme een heuse thrillertrilogie geconstrueerd, waarin hij op een sarcastische manier uiterst onbekwame politiemensen opvoert. Met zijn gewaagde humor en wrange antihelden torent Persson overigens torenhoog uit boven de middenmoot van de Scandinavische krimischrijvers.

Weer een generatie later was de tijd rijp voor een volgende stap binnen het genre: een grootse aanval op het Zweedse staatsapparaat zelf. In de razend succesvolle Millenniumtrilogie van Stieg Larsson werd de staat zélf verdacht van corruptie op grote schaal, zelfs van regelrechte vernietiging van één van haar burgers: Lisbeth Salander. De boeken waren een fenomenaal succes, ze zijn in tientallen landen vertaald, miljoenen exemplaren gingen over de toonbank.

Stieg Larsson mag er dan bovenuit steken, meer Scandinavische thrillerauteurs doen het internationaal bijzonder goed. Wat is het geheim van de Nordic Noir, wat maakt deze 'literaire thrillers' zo fascinerend?

Behalve het hierboven al genoemde maatschappelijk realisme, speelt daarbij de exotische setting van de verhalen een rol. Scandinavië is anders, maar net niet té vreemd.

De grootse fjorden, immense bossen en prachtige meren hebben een mysterieuze aantrekkingskracht. De lange winternachten vormen het perfecte decor voor misdaden.

Neem Peter Høeg, die ons 'Smilla's gevoel voor sneeuw' romantisch voorspiegelde dat het noorden een oneindige reeks verschillende soorten sneeuw kent. Die bestseller uit de jaren negentig was de voorbode voor meer thrillers uit het ijzige Noorden. Ook de beloftevolle Zweedse auteur ¿sa Larsson zoekt het in die streken, in het onherbergzame Kiruna. Haar jongste boek, 'De tweede zonde', opent met een schrikbarend tafereel dat 'noordelijk', 'wild' en 'exotisch' aandoet. 'De hond gilt, hij jankt alsof de poorten van de hel zijn opengegaan': hij wordt verslonden door een beer.

Andere auteurs wekken juist onze nieuwsgierigheid, doordat ze ons de door toeristen minder vaak bezochte steden van het noorden in al hun diversiteit tonen. Liza Marklund zet Stockholm op de kaart, ¿ke Edwardson Göteborg, Mankell Ystad en Jussi Adler-Olsen Kopenhagen. De uitweidingen over de stad zijn letterlijk tot het genre gaan behoren: het meanderen door stadswijken en het opsommen van straten, bruggen en parken komt echt in elke thriller terug. De beschrijvingen geven de lezer het gevoel 'een beetje daar te zijn', ook al heeft hij nog nooit voet op Scandinavische bodem gezet.

Intrigerend zijn ook de terugkerende Scandinavische gewoonten: vakantie in een zomerhuisje, maaltijden van rendiergebraad en vosbessen, eetkraampjes met puree en worst. Dat soort typische gezelligheid vormt een schril contrast met de misdaden. Misschien vormt die afwisseling tussen het knusse binnen en het gure buiten ook wel een bijkomende aantrekkingskracht van het genre.

Verfilmingen droegen hun steentje bij aan het succesverhaal. Mankells boeken zijn zowaar in twee versies verfilmd: een Zweedse met Krister Henriksson als Kurt Wallander en een Britse met Kenneth Branagh in de hoofdrol. Er is een hele reeks aan zulke producties, en er staan er meer gepland: van boeken van de Zweedse Camilla Läckberg en de Deen Jussi Adler-Olsen.

Uitgevers lijken bang 'de nieuwe Stieg Larsson' te missen, en beginnen nu helaas ook werk te publiceren dat zichzelf nog niet heeft bewezen, alsof Scandinavië een merknaam voor succesvolle thrillers is geworden. De vraag is wie de nieuwe megaster aan het noordelijke thrillerfirmament zal worden.

Heel fraai werk wordt geleverd door Jussi Adler-Olsen. Zijn recente boek 'Het Marco-effect', het vierde in een reeks rond commissaris Carl Mørck, heeft alle kenmerken van de betere Scandinavische thriller. Het verhaal is geschreven vanuit het perspectief van een straatjongen die gedwongen wordt te bedelen, waarmee de schrijver ons - zoals de traditie dicteert - de barsten in de heerlijke welvaart toont. En het speelt in Kopenhagen, dat we straat na straat leren kennen.

Dan is er de Noor Jo Nesbø, die uiterst spannende thrillers schrijft rond de verlopen Harry Hole, waaronder recent nog 'Politie'. In Oslo kun je zelfs met een gids op stap 'in de voetsporen van Hole'. Roslund en Hellström zijn ook goed op weg de harten van het publiek te veroveren. 'Twee soldaten', dat dit voorjaar verscheen, speelt zich grotendeels af in de gevangenis. Het Zweedse schrijversduo wil naar eigen zeggen een realiteit tonen waar de meeste mensen niets over weten. Dat Hellström zelf in de gevangenis heeft gezeten, is daar wellicht niet vreemd aan.

Dat een thriller in alle kringen kan spelen, tonen de geestige boeken van Anne Holt, die haar romans in de hogere strata van de Noorse maatschappij situeert, en de thrillers van de al eerder genoemde ¿sa Larsson, die 'haar' onderzoeksrechter Rebecka Martinsson terug naar haar geboortedorp stuurt om er eigenhandig vis te vangen en drank te stoken.

Enorme verkoopkanonnen, maar dan met boeken die de neiging hebben wat 'lichter' uit te vallen, zijn de Zweden Camilla Läckberg, Mari Jungstedt en Lars Kepler. Van Kepler (pseudoniem voor het schrijversechtpaar Alexandra Coelho en Alexander Ahndoril) verscheen zopas nog 'Slaap', een erg filmisch boek, maar zonder veel maatschappijkritiek - en ongekend gewelddadig.

De geheimtip zou wel eens Håkan Nesser kunnen zijn. Hij publiceerde al een indrukwekkende serie rond zijn hoofdpersoon Van Veeteren, een rechercheur in ruste. Nesser pakt nu uit met iets heel anders. De Barbarotti-reeks, die momenteel in ijltempo wordt vertaald (dit voorjaar alleen al verscheen zowel 'Het tweede leven van meneer Roos' als 'De eenzamen') bestaat uit boeken die eerder vlijmscherpe psychologische romans dan thrillers zijn. Hij voegt daarmee nog een aantrekkelijke kleur toe aan het palet van de Nordic Noir.

Auteurs en uitgevers
Stieg Larsson boeken en May Sjöwall & Per Wahlöo zijn te vinden bij uitgeverij Signature, Utrecht

Leif Persson, Jo Nesbø, Lars Kepler boeken bij Cargo, Amsterdam:

¿sa Larsson en Camilla Läckberg worden uitgegeven door Anthos, Amsterdam

¿ke Edwardson, Mari Jungstedt boeken bij Bruna, Utrecht

Jussi Adler-Olsen wordt uitgegeven door Prometheus, Amsterdam

Henning Mankell, Liza Marklund, Helene Tursten, Håkan Nesser, Arne Dahl, Anne Holt (ook boeken bij Cargo), en Roslund & Hellström bij De Geus, Breda

Meer informatie over Scandinavische thrillerliteratuur:

Barry Forshaw: 'Death in a cold climate. A Guide to Scandinavian Crime Fiction'. Palgrave Macmillan, Basingstoke (Eng.) 2012.

'Nordic Noir: The story of Scandinavian Crime Fiction', BBC-documentaire te vinden op You Tube

Website nordicnoir.wordpress.com

Het gaat over een straatjongen die moet bedelen, waarmee de schrijver ons - conform de traditie - de barsten in de welvaart toont

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden