Duin van weleer wordt hersteld

KATWIJK - De duinen tussen Den Haag en Katwijk gaan de komende jaren stevig op de schop. In de waterwingebieden Meijendel bij Wassenaar en Berkheide bij Katwijk doen zware graafmachines hun intrede; fietsers en wandelaars worden op de paden geconfronteerd met vrachtwagens die het slib van afgeplagde bodems afvoeren.

HANS SCHMIT

De operatie, die maandag begint, luistert naar de naam 'Minder water, meer natuur'. Maar de grootschalige werkzaamheden en activiteiten die daarmee gepaard gaan, lijken op het eerste oog in strijd met die naam te zijn. “Ik kan me zeer goed voorstellen dat mensen met een scheef oog naar de werkzaamheden kijken”, zegt ecoloog Georgette Leltz van het Duinwaterbedrijf Zuid-Holland (DZH). “Het lijkt paradoxaal, maar we grijpen in om oude ingrepen ongedaan te maken. Het ingrijpen is bedoeld om onnatuurlijke situaties die in de afgelopen eeuw in het duingebied zijn ontstaan, op te heffen.”

Overigens zullen de bezoekers die in het voorjaar en de zomer het 2800 hectare tellende duingebied bezoeken, niet worden gehinderd door het lawaai van graafmachines en vrachtwagens. Georgette Leltz: “De werkzaamheden worden gefaseerd uitgevoerd, tot in 2 000. Niet alleen omdat je nu eenmaal niet alles tegelijk kunt doen, maar met name omdat er in het broedseizoen geen verstoring mag plaatsvinden. Bovendien moet je de dieren van de gebieden waar je ingrijpt, de gelegenheid geven naar nieuwe leef- en broedgebieden in het duin te trekken.”

De onnatuurlijke situaties die DZH te lijf gaat, zijn vooral het gevolg van de waterwinning in de duinen. In de tweede helft van de vorige eeuw werd men zich bewust van de relatie tussen ziekten en slecht drinkwater. Georgette Leltz: “De drinkwaterbedrijven zochten schoon, zoet grondwater en in het westen van het land vind je dat in de duinen. Tussen de duinen en de Utrechtse Heuvelrug zit geen zoet grondwater; dat komt pas weer in 't Gooi. In Meijendel werd in 1874 met winning van duinwater begonnen; Berkheide volgde vier jaar later.”

Die waterwinning bleef niet zonder gevolgen: al aan het begin van deze eeuw namen de voorraden zoet water sterk af. Natuurbeschermers als Jac. P. Thijsse waarschuwden voor het verlies van natte en vochtige ecosystemen in de duinen. De volgende voor de hand liggende stap was opheffing van het tekort door oppervlaktewater naar de duinen te brengen. In Berkheide werd in 1940 het eerste rivierwater geïnfiltreerd, maar pas in de jaren vijftig nam die techniek een grote vlucht.

Georgette Leltz: “Iedereen haalde opgelucht adem: de duinen werden weer vochtig. Maar vervolgens diende zich een nieuw probleem aan: de kwaliteit van het opgepompte water was slecht. Het bevatte steeds meer voedingsstoffen, zoals fosfaten en nitraten. De natte valleien groeiden dicht en stuivende duinen werden door planten vastgelegd. De oorspronkelijke vegetatie maakte plaats voor voedselminnende planten als riet, wilgenroosjes en lisdodde.”

Om overbemesting en vervuiling van de duinen tegen te gaan, zuiverden de duinwaterbedrijven het aangevoerde rivierwater. Midden jaren zeventig haalde DZH vrijwel al het fosfaat uit het water dat uit de Afgedamde Maas bij Brakel wordt geput. De voorzuivering had een goed effect op het duin, maar dat dreigde teniet te worden gedaan door de stijgende behoefte aan drinkwater en de daarmee gepaard gaande uitbreiding van de infiltratie.

Georgette Leltz: “Ook de politieke bezwaren groeiden. Met een nieuwe techniek wordt ver voorgezuiverd water op enkele tientallen meters diepte in de bodem gebracht. Het water zit tussen twee ondoorlaatbare kleilagen: de onderste is een barrière voor omhoog komend zout grondwater; de bovenste zorgt dat het winningsysteem geen invloed heeft op het duinmilieu. Het geïnfiltreerde water mengt zich met het grondwater en doet er enkele maanden over om van infiltratieput naar de elders gelegen winput te stromen. Tijdens deze passage worden bacteriën en virussen afgebroken.”

“Sinds een jaar of zeven werkt dit systeem goed op de Waalsdorpervlakte op productieniveau. En de effecten op het duin zijn gering. De tracés die moeten worden gegraven voor de leidingen en putten zijn maar zo'n vijf meter. Het evenwicht in de ondergrond versjteer je niet: je pompt evenveel op als er is ingebracht.”

Het Duinwaterbedrijf Zuid-Holland heeft sinds 1994 een dubbele, gelijkwaardige doelstelling: waterwinning en natuurbeheer. Bij die doelstelling past de overeenkomst die het bedrijf in '95 met de provincie sloot: gedeeltelijke vervanging van oppervlakte-infiltratie door diepte-infiltratie.

Georgette Leltz: “De oppervlakte aan infiltratieplassen zal met zo'n tien procent afnemen. Enkele kunstmatige plassen worden drooggezet door de toevoer te stoppen. Daarna wordt het voedselrijke slib van de bodem afgevoerd. Steile oevers worden aangepast, zodat het verloop van nat naar droog geleidelijker verloopt. Voorts wordt een aantal winningen opgeheven, waarbij tot een diepte van twee meter putten, leidingen, kabels en drains worden verwijderd. Die zouden anders, wanneer weer stuifkuilen ontstaan, aan de oppervlakte kunnen komen. De plassen met kwelwater in de omgeving van de infiltratieplassen zijn volgegroeid met riet. Dat wordt verwijderd, terwijl de organisch verrijkte bodem wordt afgeplagd. Zo ontstaat weer een gebied met schraal duinzand. Ook wordt een open winkanaal aangepast: in plaats van een lange strook water komen er afwisselend natte en droge plekken.”

Waant de wandelaar in Meijendel en Berkheide zich begin volgende eeuw in dezelfde, veelbezongen blonde duinen van honderd jaar daarvoor? Die verwachting is te hoog gegrepen, meent Georgette Leltz: “We kunnen niet terug naar vroeger; daarvoor zijn de omstandigheden te veel veranderd. De neerslag bijvoorbeeld is voedselrijker geworden. Ook de duinen rond de opgeheven plassen herbergen nog een overschot aan voedsel. Om de effecten daarvan tegen te gaan, wordt de huidige begrazing van paarden en runderen in het droge duin uitgebreid naar de gebieden die worden geregenereerd. Je maakt 't zo goed mogelijk, zó dat je denkt dat de natuur haar eigen gang kan gaan. Maar wat we zeker niet gaan doen, is tuinieren.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden