'Duidelijke regels en een alternatief'

Arie van der Zwan veroorzaakte onlangs opschudding door te pleiten voor een 'harde aanpak' van allochtone, criminele jongens. "Een harde aanpak? Je moet duidelijke regels stellen en een alternatief bieden" , vindt criminoloog Hans Werdmolder. Wat hem betreft verwijst de rechter hen bij de eerste misstap naar een gesloten internaat, waar ze een vak kunnen leren.

Werdmolder, werkzaam bij de Nederlandse stichting voor rechtswetenschappelijk onderzoek (Nesro) in Den Haag, verrichtte tien jaar baanbrekend veldwerk onder allochtone randgroepjongeren. Hij ergert zich aan de discussie over minderheden. Twee jaar terug was het niet chique over de problemen met minderheden te praten, er was een afspraak dat men geen electoraal voordeel mocht halen over de rug van minderheden. "Nu hoor je dezelfde politici ferme taal uitslaan" , constateert Werdmolder. Hij is niet de enige die vindt dat de tijd dringt en dat er eens iets moeten gebeuren. Twee jaar geleden had een kwart van de Turkse, Marokkaanse en Surinaamse jongeren een een geregistreerd politiecontact. "Dat geldt landelijk voor een op de drie Marokkaanse jongens" , stelt Werdmolder. Er zijn per plaats grote verschillen. Volgens Haags onderzoek staan in deze stad zelfs driekwart van de 17jarige Marokkaanse jongens in de bakken. "Dat betekent niet dat het allemaal zware criminelen zijn. Maar je kunt dit niet laten gaan."

Minder dan bij autochtone jongeren blijft het bij een eerste keer. Een beroep op de eigen verantwoordelijkheid helpt niet en tijdelijke opsluiting kan herhaling vaak niet voorkomen. Werdmolder is voor een praktische benadering en deponeerde een handzaam plan bij Justitie. "Richt vijf justitiele schoolinternaten op, met elk 200 plaatsen. De rechter kan jongens die voor het eerst serieus in de fout gaan, daarheen verwijzen voor een periode van een of twee jaar. De rechter kan daartoe gebruik maken van een bestaande juridische maatregel, de onder toezichtstelling (ots)." Speciale, stigmatiserende maatregelen voor deze groep kunnen daardoor achterwege blijven, stelt Werdmolder.

Zijn redenering is eenvoudig. "Projecten met criminele jongeren mislukken, omdat de jongens pas op hun 18e worden aangepakt. Dat is te laat. Tegen die tijd is zo'n jongen vaak al gevorderd in een spiraal waar hij amper nog uit te halen is. Je moet op jonge leeftijd ingrijpen. De eerste aanraking met de rechter is daarvoor een uitstekende kans."

Geen preek of opsluiting

Dan moet geen preek volgen of opsluiting, maar iets waar hij iets aan heeft. "Stel dat je op je 15e van school bent gegaan. Wat heb je dan nog voor perspectief. Een baantje als sorteerder misschien, maar daar heb je weinig zin in. Dan is je enige kans een vak leren."

Volgens Werdmolder lijden vooral Marokkanen ervan dat traditionele 'netwerken' hier niet fungeren. De Turkse gemeenschap heeft een sterker 'zelfcorrigerend vermogen', stelt hij. "Overigens werken Marokkanen nu zelf hard aan de problemen met de jongeren. Er worden bijeenkomsten gehouden waar Marokkaanse imams met de vaders harde noten kraken. Dat het hier anders is dan in Marokko, dat je verantwoordelijk bent voor je kind. Eerst was er vooral schaamte, maar het onderwerp leeft nu enorm in Marokkaanse kring."

"Jullie aanpak werkt niet" , hoort Werdmolder van allochtone reclasseringswerkers. "Dat klopt" , zegt hij, "dat merkt de politie ook. De relatie tussen fout en straf ontbreekt: de straf komt pas maanden later. Hier legt de politie nadruk op je eigen verantwoordelijkheid. Een agent vraagt: wat vind je zelf van je gedrag. Die vraag maakt dus geen indruk. In Turkije of Marokko gaat het keihard en direct. Je kunt van de politie klappen verwachten. De jongens worden aangesproken. Wat heb je nog meer gestolen? Wat vind je familie? Je familie te schande maken, dat is pas erg. Anderzijds wordt de familie er ook vaak bijgehaald om te bemiddelen en te straffen."

Het pleidooi van Van der Zwan over een aanpak naar 'de culturele waarden van allochtonen', roept vragen op. Moeten zo nu en dan maar rake klappen worden uitgedeeld? Werdmolder: "Je moet natuurlijk voorkomen dat in een instituut zo'n situatie kan ontstaan. Ik weet ook niet wat ik me moet voorstellen bij een harde aanpak. Zwaardere straffen werken eerder averechts. Het gaat mij om een duidelijke aanpak. Duidelijke regels, duidelijke straffen. En het bieden van een alternatief."

De mogelijkheid van opname in een vakinternaat bestaat al lang. Echte dwang ontbreekt er echter, zodat weglopers niet kunnen worden gedwongen terug te komen. Ook is de capaciteit van deze internaten veel te klein. Er zijn ook gesloten internaten voor opvang en behandeling van jeugdige delinquenten. Correctie komt er echter op de eerste plaats, opleiding pas daarna, als er al sprake van is.

Werdmolder bepleit een combinatie, een justitieel vakinternaat dus, met een school. Overigens moeten daar jongens terecht kunnen van elke nationaliteit, ook Nederlandse.

Binnenkort opent in Amsterdam een internaat voor 16 Marokkaanse jongens. "Het is een Marokkaans-Nederlands initiatief, dat is te prijzen. Toch ben ik niet voor aparte instellingen per groep. De jongens zullen uiteindelijk toch terug moeten in de Nederlandse samenleving."

Werdmolder heeft zijn plan onlangs gedeponeerd bij Binnenlandse Zaken en Justitie. Hij hoopt dat het serieus wordt bestudeerd. Gezien de geringe capaciteit van de bestaande vakinternaten, zullen er nieuwe instituten moeten komen. "Geld kan het probleem niet zijn", stelt Werdmolder. "Een plaats in een jeugdgevangenis kost 350 gulden per dag."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden