Dubieuze emissiehandel

Westerse bedrijven bieden indianenstammen flink wat geld voor het beheer van bossen, zodat ze in eigen land broeikasgassen kunnen blijven uitstoten. De vraag is hoe legaal die contracten zijn. En of de bewoners er wat mee opschieten.

Het beheer van miljoenen hectare Braziliaans indianenreservaat is door westerse bedrijven vastgelegd in contracten. In ruil voor geld moeten de indianenstammen hun bomen beschermen. En in ruil voor het behoud van zo'n stuk regenwoud, hebben die bedrijven dan het recht broeikasgassen uit te stoten.

Bij houtkap komt kooldioxide vrij. Wordt er niet gekapt, dan voorkomt dat verdere opwarming van de aarde, dat scheelt tonnen aan 'gereduceerde emissies' die op de internationale markt verkocht mogen worden als uitstootrechten. De Verenigde Naties hebben een speciaal programma voor deze emissiehandel in het leven geroepen: REDD. Het staat voor Reduced Emissions from Deforestation and forest Degredation en helpt ontwikkelingslanden bij het beheer van bossen. Tegelijk moet het programma ervoor zorgen dat rijke industrielanden hun uitstoot van broeikasgassen terugdringen. Vooralsnog vormen de contracten echter nog een kleine en schimmige markt.

Op YouTube staat sinds september een filmpje van de Munduruku-stam. Een blanke zakenman wordt belaagd door een felle krijgster: "Denk je dat we beesten zijn?" bijt ze hem toe. Ondanks de weerzin van sommige bewoners, blijkt een deel van de stam een contract te hebben getekend met Celestial Green Ventures, een Iers bedrijf dat sinds 2010 op de beurs van Frankfurt opereert. De CEO van Celestial Green, Ciaran Kelly, stelt op de site 'altijd al de waarde van een levend bos om te hebben willen zetten in cijfers'. Hij wil duurzaamheid omzetten in business.

Er is de Munduruku 120 miljoen dollar toegezegd, verspreid over 30 jaar, voor het behoud van 2,3 miljoen hectare bosreservaat in de provincie Pará, dat is een gebied zo groot als half Nederland. Het klinkt prachtig, maar de indianen zien zich ook beperkt in hun dagelijkse bezigheden. Vissen, jagen, groenten verbouwen, hier en daar een boom omhakken: voor alles moeten ze toestemming vragen. Het contract eist bovendien onbeperkte toegang tot het gebied, het bedrijf mag onderzoek laten doen en controles uitvoeren in het reservaat.

Celestial Green Ventures, dat tot nu toe zo'n dertig akkoorden in Brazilië sloot, zegt al te beschikken over een oppervlakte van 20 miljoen hectare in de Braziliaanse Amazone (dat zijn Oostenrijk en Zwitserland bij elkaar opgeteld). Volgens de berekeningen van het bedrijf gaat het daarbij om zes miljard ton opgeslagen kooldioxide. En dat getal wil het bedrijf nog verdubbelen.

Nadat een nationale krant afgelopen maand aandacht had besteed aan de Munduruku, liggen de contracten onder vuur. Celestial Green heeft inmiddels alle details over de projecten van zijn site gehaald. Zo stonden op de lijst medewerkers een aantal Braziliaanse wetenschappers die bij navraag ontkenden voor het bedrijf te werken, of het zelfs maar te kennen. Die lijst is verwijderd, evenals de pagina waarop de projecten beschreven stonden. De topman weigert interviews te geven.

De Braziliaanse landsadvocaat heeft alle contracten opgevraagd en houdt ze tegen het licht. Overheidsinstelling Funai, die verantwoordelijk is voor de indianenreservaten, heeft de stammen geadviseerd om voorlopig niets te tekenen. Hun conclusie is dat de contracten geen enkele waarde hebben.

Niet alleen de indianen wordt een rad voor ogen gedraaid. De westerse bedrijven kopen in wezen gebakken lucht, zegt de Funai. Behalve dat het REDD-mechanisme nog niet is erkend in Brazilië, zijn de indianenreservaten eigendom van de Braziliaanse staat: de indianen hebben alleen het gebruikersrecht van de grond gekregen. Zij mogen helemaal geen akkoorden afsluiten, waarbij ze rechten overdragen. Bovendien moeten de indianen bij elke zakelijke overeenkomst de Funai betrekken. Dat is niet gebeurd. "Het geld stinkt", stelt Funai-directeur Márcio Meira.

Katholieke organisaties als Pastoral da Terra, CIMI en Cáritas vinden dat de overheid harder moet optreden tegen de contracten. In een pamflet pleiten 24 organisaties voor een verbod. REDD is volgens hen een mechanisme dat de vervuiler de mogelijkheid geeft om verder te consumeren en te vervuilen. "De groene economie zet het leven te koop, privatiseert de natuur en verdrijft de plattelandsbevolking naar de stad."

Maar zo simpel ligt het niet, volgens Ivaneide Bandeira Cardozo van indianenorganisatie Kanindé in Amazone provincie Rondônia. Ze heeft het contract dat Celestial Green sloot met de Munduruku bekeken: "Dit is simpelweg een zaak voor de politie. Die lui moeten worden opgepakt. Het contract heeft het over de indianen als 'eigenaren' van de grond, wat onwaar is. Ze eisen bovendien dat de Munduruku geen activiteiten ontplooien zonder medeweten van het bedrijf, terwijl REDD het gebruik van het gebied wel degelijk toestaat. En er klopt niets van de feitelijke omschrijving van het reservaat van de Munduruku."

Maar dat wil volgens Ivaneide niet zeggen dat alle handel in goed beheerde bossen taboe is. Ivaneide is getrouwd met indianenopperhoofd Almir Suruí. De Suruí, een volk van rond de 1370 mensen, stierf bijna uit toen het in de jaren zeventig contact kreeg met de blanke wereld. Inmiddels hebben de Surui zich de technieken van het Westen eigen gemaakt. Ze wisten Google naar de Amazone te halen en zijn sinds vijf jaar bezig met een plan om zelf de kooldioxiderechten van hun 248.000 hectare te verkopen. De Funai is van begin af bij het proces betrokken. De overheidsinstelling noemt de werkwijze van de Surui als enige goede voorbeeld voor het opzetten van een REDD-contract.

"Sinds Almir van het principe REDD hoorde, in 2007, is hij zich gaan informeren bij de Funai en verscheidene onderzoeksinstituten. Allereerst is de ontbossing in het gebied van de Suruí in kaart gebracht. "Zeven procent bleek ontbost te zijn door illegale houtkappers, die samenwerkten met Suruí. Alleen al die bewustwording heeft geholpen om de ontbossing aan te pakken. De Suruí hebben tot nu toe de helft herbost met 150.000 bomen."

Het geld dat in de toekomst vrij kan komen met een REDD overeenkomst, zal in een fonds terechtkomen dat bedoeld is voor het ontwikkelen van onderwijs, zorg, werk en milieu in de Suruí-gemeenschap.

Ivaneide: "We hebben al veel aanbiedingen van bedrijven gekregen. Maar we doen alles stap voor stap, in overleg met de Funai, om de juridische garanties te krijgen." Dat er mensen volledig tegen het idee van REDD zijn, en alleen maar de negatieve kant willen laten zien, is typisch voor sommige - religieuze - organisaties, vindt Ivaneide: "Ze hebben de mond vol over autonomie van de inheemse volken, maar als zich dan een mogelijkheid voordoet om geld te verdienen op een duurzame manier, gaan ze moeilijk doen."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden