Druksels van het paradies

De naam van Gauguin viel hier gisteren, in een bespiegeling over het verraderlijke paradijs van de Stille Zuidzee. Gauguin, de beursmakelaar die plotseling de omslag maakte naar het kunstenaarschap en die naar Tahiti uitweek om aan het Franse grauw te ontkomen, met achterlating van vrouw en vijf kinderen. Weg van alles dat hij had opgebouwd, weg van de bourgeoisie, weg van de beschaving, weg ook van iedere vorm van verantwoordelijkheid.

Gauguin was een lul, hoorde ik zeggen tijdens de voorstelling in het kleine Der Aa Theater in Groningen, een voorstelling die me had aangelokt door de titel: 'Ik goa noar Tahiti'.

De spreker was een SD'er, een man van de Sicherheitsdienst, we waren in oorlogstijd. De aangesprokene de kunstenaar, drukker en dichter Hendrik Nicolaas Werkman. Over diens laatste weken ging het; Werkman werd vlak voor het einde van de oorlog opgepakt door twee medewerkers van de Sicherheitsdienst en op 10 april 1945 met negen anderen gefusilleerd bij Bakkeveen. En wat me trof: Werkmans droom was die van Gauguin zo'n vijftig, zestig jaar eerder. Werkman maakte, door Gauguin geïnspireerd, een serie van 22 prenten die hij 'Vrouweneiland' noemde en die hij op 15 juli 1942 van dit commentaar voorzag:

'De druksels van het paradijs, niet het bekende paradijs maar het onbekende, ergens in een werelddeel dat nog door geen mensch uit de cultuurstaten is ontdekt - daarheen ben ik gevlucht omdat het in onze wereld haast niet meer uit te houden is'.

"Tahiti, da's het paradies. Het paradies in mien kop", zei Werkman in de voorstelling, opgevoerd door het Gronings gezelschap Waark en de enige die erin Nederlands sprak was die SD'er, Peter Schaap, een man uit Zandvoort.

Ik had, alleen behept met enig Twents, moeite het Gronings te volgen, maar er ging een ongekende intimiteit van uit, misschien ook door dat kleine theater en de eenvoud van het toneeldecor, en het Nederlands klonk als een heerszuchtige inbraak op de streektaal.

Werkman is in de voorstelling een wat schuchtere, naïeve man die 'plaatjes' drukt voor 'de schoonheid en de troost'. Schoonheid die hij vond in de poëzie van Nijhoff en Van Ostaijen, in de zwarte jazz, in 'Chassidische vertellingen'.

Drie of vier keer werd hij door de twee SD'ers tegen de grond gesmeten - een wat rauwe regie-aanwijzing - maar in het zaaltje keken we met ontzetting toe, en gruwden over de willekeur en wreedheid van het lot en hoe voorstelbaar het was dat deze Groningse dromer droomde van Tahiti.

Hij schetste in woorden een verlokkend beeld van vrouwen die tot hun middel in de rivier zitten en die je in het Tahitiaans toeroepen:

"Te-inee, ber-achi, noa noa".

"We ruiken zo lekker."

De zaal lachte even. De Sirenen van Tahiti.

Hij had nog meer kunnen prevelen en dromen van Frans-Polynesische eilanden, van Moorea, van Bora Bora, maar Werkmans dromen eindigden op het Mandeveld bij Bakkeveen, dat drie dagen later door de Canadezen werd bevrijd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden