Droog Zuid-Afrika is kwistig met zijn water

watervervuiling | reportage | Zuid-Afrika is een zeer droog land. Het zou zuinig moeten zijn op zijn grondwater en rivieren. Maar slecht gereguleerde mijnbouw en verouderde rioleringssystemen vervuilen het water enorm.

De mijndump oogt als een maanlandschap. Het is stoffig op de enorme berg van grijze rotsblokken en gruis, waarover een onverharde weg kronkelt. "Je ademt met dit stof ook uranium in", zegt Anthony Turton. "Niet schadelijk voor even, wel als je ernaast woont." Hij wijst op het township Kagiso, ten westen van Johannesburg, verderop. Slechts een stuwmeer rechts en een vuilnisbelt links scheiden het mijnafval waarop hij zijn auto heeft geparkeerd van de rijen huizen.

Turton is onafhankelijk adviseur watermanagement en professor aan de Zuid-Afrikaanse Universiteit van de Vrijstaat. Hij wijst op het meer. "Daarachter ligt Lancaster Dam. Door de vuilnisbelt en uitgespoeld afval van de uranium- en goudmijn waarop we nu staan, is die plas het meest vervuilde stuwmeer van Zuid-Afrika. Het geldt als radioactief gebied."

Ooit was dat anders. Turton lacht. "Onder de afvalstortplaats voor ons bevindt zich een waterbron die bewoners ooit, ver voor de mijnbouw, Wonderfonteinspruit doopten." Hij vertelt het met aanstekelijk enthousiasme. "Het prachtig schone water kwam er spontaan naar de oppervlakte: een wonderfontein dus. Ze verkochten het mineraalwater in flessen. En de bron voedde, via rivieren landinwaarts, een belangrijke landbouwregio uit die tijd."

Zuid-Afrika behoort tot de dertig droogste landen ter wereld. De neerslag van 460 millimeter per jaar is ongeveer de helft van het mondiaal gemiddelde en is bovendien niet gelijk over het land verdeeld. Zuid-Afrika zou dus zuinig moeten zijn op het water dat het heeft. Maar dat is het land de afgelopen honderd jaar niet geweest.

"Zuid-Afrika heeft problemen met de waterkwaliteit in zijn rivieren door vervuiling van oude mijnen", zegt professor watermanagement Mike Muller van de Witwatersrand Universiteit in Johannesburg. "Die schade kan ongedaan worden gemaakt, maar daarvoor zijn wel strikt nageleefde regels nodig."

Maar juist daaraan heeft het altijd ontbroken, moppert Turton in zijn auto op weg naar de andere kant van het mijngebied. "Tijdens de apartheid was de Zuid-Afrikaanse economie zo afhankelijk van de mijnbouw dat mijnbedrijven mochten doen wat ze wilden. We kampen nu met de effecten van honderd jaar falende regulering op dat gebied."

Hij stapt uit op de plek waar giftig water de Tweelopies-rivier instroomt. "Dit bevat geen uranium, maar wel veel schadelijke mineralen." Vooral tijdens het regenseizoen pikt het stijgende grondwater die mineralen op in de niet afgesloten, oude mijnschachten, voordat het naar de rivier vloeit. Hetzelfde gebeurt op veel andere plaatsen rond Johannesburg, waar ooit de grootste goudmijnen ter wereld stonden, en in nieuwere mijngebieden in Zuid-Afrika, vooral in het noorden en oosten van het land. Het schaadt onder meer de waterkwaliteit van de twee grote rivieren Limpopo en Vaal. Turton: "In deze water aanvoerende Tweelopies-rivier is zelfs al nauwelijks meer leven mogelijk."

Een uur later staat hij alweer op een andere plek. Langs de oever van een uitloper van het enorme stuwmeer bij Hartbeespoort Dam staan enkele prachtige villa's. Maar het water is pikzwart. "In dit meer komen alle rioleringssystemen van Gauteng samen", zegt Turton. Gauteng is de dichtstbevolkte provincie van Zuid-Afrika die de steden Johannesburg en Pretoria omvat. "Slechts 20 procent van deze rioleringssystemen werkt naar behoren. De rest stort ontlasting min of meer ongefilterd het meer in. Het is een broedplaats voor bacteriën en virussen. En de groei van algen heeft het water vergiftigd."

Schaarser en duurder

Het is allemaal schadelijk voor de biodiversiteit én drinkwaterzekerheid van Zuid-Afrika. Gevolg is dat schoon water in Zuid-Afrika in de toekomst schaarser en duurder zal worden. "Er zijn op zich nog best genoeg schone bronnen om in de behoefte te voorzien", meent Muller. "Maar die liggen wel steeds verder weg. En water dat van ver moet komen, is duurder. De belastingbetaler moet dit betalen."

De overheid hoopt de kosten voor een groot deel te verhalen op de mijnbedrijven. Maar Turton lijkt dat niet slim. Die sector is al bijna failliet, legt hij uit. Als ook de laatste mijnbedrijven omvallen, heb je niets meer. Dan laten zij nog meer oude mijnen achter die het water nog verder zullen vervuilen. "Je kunt beter proberen met de resterende mijnbedrijven samen te werken."

Want er bestaat een oplossing: closure mining. Daarbij filteren mijnbedrijven de mijnresten in dumps als die bij Lancaster Dam. Ze onttrekken er de laatste restjes uranium en goud aan, wat de operatie betaalbaar maakt. Vervolgens filteren ze het water voordat het de rivier ingaat en vullen ze met het overblijvende mijngruis de oude mijnschachten op. Rond Lancaster Dam is het mijnbedrijf Mintails daar al mee bezig. "De toevoer van uranium naar Lancaster Dam stopt op die manier", legt Turton uit. Natuurlijk komt het hoogstaande mineraalwater van Wonderfonteinspruit nooit meer terug. "Maar je kunt het meer daarna wel zodanig schoonmaken dat er weer op zijn minst enige biodiversiteit ontstaat."

Probleem is alleen dat voor die oplossing alle betrokkenen hun beste beentje voor moeten zetten: overheid, mijnbedrijven, bewoners en ngo's. Turton: "Iedereen wijst nu beschuldigend naar elkaar. Dat heeft geen zin. Voor het oplossen van watervervuiling is positief pragmatisme nodig, geen idealistische woede over wie de problemen heeft veroorzaakt."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden