Dronken Zuid-Afrika toneel voor misbruik

In Zuid-Afrika wordt met afschuw gesproken over de verkrachting van een baby door zes stomdronken mannen. Vanwege de mythe dat seks met een maagd aids geneest stijgt het seksueel misbruik van kinderen enorm. Toch is het vooral de drank die de omgeving creëert waarbinnen de verkrachtingen kunnen plaatsvinden.

Zuid-Afrika is misselijk, letterlijk kotsmisselijk, van de verkrachting van een negen maanden oude baby door zes mannen. De details, breed uitgemeten in kranten en op tv, zijn te gruwelijk om te bevatten. Een zestienjarige dronken moeder gaat om tien uur 's avonds wat eten kopen, stopt bij een townshipkroeg om zich verder vol te gieten, terwijl haar baby thuis alleen achter is gebleven. Er is weliswaar nog een vrouw in huis, maar die slaapt - beweert ze achteraf - terwijl haar man en vijf vrienden zich aan de baby vergrijpen.

Wanneer grootmoeder later thuis- komt, treft ze de huilende baby aan op bed, bedekt met bloed. De zes mannen worden gearresteerd. Ze zijn stomdronken en beschuldigen elkaar. De jonge moeder wordt ook vastgezet, eveneens onder invloed, terwijl de baby met ernstige interne verwondingen naar de intensive care van een ziekenhuis wordt gebracht.

De dagen erna volgen de statistieken (jaarlijks zijn er 21 000 meldingen van verkrachtingen en aanrandingen van kinderen) en komen allerlei deskundigen met theorieën op de proppen. De belangrijkste luidt dat er in Zuid-Afrika steeds meer kinderen worden verkracht vanwege de mythe dat je van aids kunt genezen door seks met een maagd. Er is niets maagdelijkers dan een baby, zei Kelly Hatfield van de organisatie Mensen tegen Vrouwenmisbruik, gretig geciteerd door internationale persbureaus. Maar hoewel deze aidsmythe misschien verantwoordelijk is voor een deel van de huidige kinderverkrachtingen, weten honderdduizenden Zuid-Afrikaanse vrouwen door hun eigen jeugdervaringen wel beter. Een kind in Zuid-Afrika kan beter niet alleen zijn met zijn oppas, ooms en buurmannen.

Het is bijvoorbeeld twijfelachtig of de zes mannen uit Louisvale bij Upington, onder wie de overgrootvader van de baby, zich lieten inspireren door de mythe over de maagden. Zoals menig tv-kijker na de nieuwsbeelden bij de rechtbank oneerbiedig concludeerde: Het zijn gewoon zes randdebielen. Ze passen precies in het deprimerende straatbeeld van menig Zuid-Afrikaans gehucht, waar afgestompte mannen en vrouwen van 's ochtends vroeg tot 's avonds laat met bloeddoorlopen ogen op straat zitten te drinken. Louisvale, Delft, Grootdrif, Vaalvlei... overal is het beeld hetzelfde. Armoede, werkloosheid, agressie, geweld, geen recreatie. De enige vlucht uit de dagelijkse nachtmerrie is die in de goedkope alcohol. Een papsak (karton) van vijf liter inferieure wijn kost nog geen acht gulden, bij te vullen voor 50 cent per liter.

Vooral onder kleurlingen, zoals de zes uit Louisvale, is het alcoholmisbruik schrikbarend hoog. Door het jarenlange dopsysteem (wijnarbeiders kregen uitbetaald in doppies wijn, zodat ze verslaafd en afhankelijk van de boer werden) is in de Kaap-provincies een van drank doordrenkte cultuur ontstaan, die wordt overgedragen van generatie op generatie. Kinderen groeien op met permanent dronken ouders, krijgen zelden een fatsoenlijke maaltijd, spelen tot 11 uur 's avonds op straat, zijn getuige van vechtpartijen en leren dat dit de norm ise

De gevolgen zijn groot. Uit onderzoeken blijkt het alcoholmisbruik mede oorzaak van de hoge criminaliteit in Zuid-Afrika. Zo'n 60 tot 70 procent van de moorden worden gepleegd onder invloed van drank, waarbij meestal zowel dader als slachtoffer dronken zijn. Vechtpartijen en vrouwen- en kindermishandeling, een ander groot probleem in het land, vinden eveneens vaak plaats onder invloed. Daarnaast is mede door de drank ook het percentage verkeersongelukken in Zuid-Afrika een van de hoogste ter wereld, met de extra variant dat zelfs nuchtere chauffeurs vaak een trauma oplopen doordat ze dronken voetgangers doodrijden.

Maar waar Zuid-Afrika absoluut de kroon spant, is op het gebied van Foetal Alcohol Syndrome. Doordat met name kleurlingvrouwen gewoon doordrinken tijdens de zwangerschap, worden vele kinderen geboren met een geestelijke achterstand en vreemde gelaatstrekken. Het percentage FAS-kinderen is in West-Kaap 44 keer hoger dan in de rest van de wereld. In de Verenigde Staten lijdt 1 op de 1000 kinderen aan het syndroom, in de Kaap 1 op de 20. En deze cijfers betreffen alleen kinderen: hoeveel volwassenen er met stoornissen door de drank rondlopen, is nog nooit onderzocht.

Frances Fortuin is een van de vrouwen die zo'n kind ter wereld bracht. Elf jaar lang was ze een bergie, zoals de duizenden alcoholverslaafde zwervers in de stad aan de Tafelberg worden genoemd. De ellende begon op haar zeventiende, toen ze van het platteland wegliep naar Kaapstad. Ze was werkloos, woonde in een autowrak en raakte zwanger, maar de kinderbescherming nam haar baby meteen af. Mijn leven was verwoest, zegt Fortuin. ,,Ik kon alleen maar huilen. Tot iemand naar me toe kwam en zei: 'Kom, laten we gaan drinken, dan lossen we dit probleem morgen wel op'. Door de drank vergat ik mijn verdriet. Mijn jaren als bergie waren de beste van mijn leven. Ik leerde te delen, te luisteren, en had geen zorgen, behalve dat ik aan mijn drank moest komen. Maar het waren ook de slechtste jaren, want de straat is hard. Je wordt verkracht, in elkaar geslagen, je verkoopt je lichaam voor geld, je komt in de gevangenis.''

In 1988 raakte Frances zwanger van Steven, ook deze baby werd geboren met het Foetal Alcohol Syndrome en werd eveneens afgenomen. Enkele maanden later werd ze aangereden, toen ze dronken over straat zwalkte. Dat was het keerpunt. Ze had erge pijn en ontmoette sociaal werkster Ruth

O'Regan, die haar naar een ontwenningskliniek bracht, waar Frances erin slaagde van de drank af te blijven. Ze deed een cursus voor caissière, vond een baan, spaarde geld, volgde een studie kinderpsychologie, en opende in Kaapstad een opvanghuis voor kinderen met FAS, het Ruth O'Reganhuis.

Hoewel de inrichting van het oude Victoriaanse huis niet overdadig valt te noemen, rennen de kinderen er vrolijk rond, spelend met het weinige speelgoed dat Fortuin heeft kunnen aanschaffen. De zevenjarige Elizabeth staart met haar smalle, scheve oogjes gretig naar een schaaltje koekjes op tafel. 'Ouma het gedrink en mama het gedrink', antwoordt ze laconiek op de vraag waarom ze vanochtend naar het tehuis is gebracht. Ze lijkt onaangedaan, en sjouwt vrolijk rond met de acht maanden oude baby Lee-Wayne, bijgenaamd Pinokkio, omdat hij zo ondervoed is dat hij pas twee maanden lijkt. ,,Nadat zijn dronken moeder hem op een politiebureau twee keer op de grond liet vallen, werd de baby naar het tehuis gebracht. Ik werd misselijk als ik naar hem keek. Die uitpuilende ogen in dat kleine gezichtje, het was net een pasgeboren schildpadje'', zegt Fortuin.

Bij Pinokkio en sommige van de andere twintig kinderen is duidelijk te zien dat hun moeders tijdens de zwangerschap stevig hebben gedronken: ze hebben een klein hoofd, hun ogen staan scheef, het gootje tussen neus en lippen ontbreekt en de bovenlip tuit naar voren. De meesten hebben gedragsproblemen, leerproblemen en een achterstand in de groei, sommigen hebben hartkwalen. ,,Als ik naar Steven kijk, haat ik mezelf. Toen ik afkickte en hem terugkreeg, stuurde ik hem naar school, maar het gaat steeds mis. Andere kinderen halen zevens, hij haalt vieren. Telkens als de school belt dat hij onhandelbaar is, huil ik. Hij zal zich nooit kunnen redden in deze wereld, en dat is mijn schuld'', zegt Fortuin.

In de beruchte gangsterbendes in de townships bij Kaapstad speelt drank eveneens een grote rol. Er zijn gevallen bekend van gangsters die lagere scholen afstruinen met alcohol, om kinderen voor hun bende te winnen. Kinderen komen soms zelfs dronken op school. Seks in ruil voor geld of drank is algemeen geaccepteerd, met vele tienerzwangerschappen als gevolg. Meisjes die zich niet laten kopen, maar zich wel bezatten, worden vaak verkracht, en kunnen later in de rechtbank geen getuigenis leveren omdat ze zich er niets van herinneren.

Volgens Charles Parry van de Medische Onderzoeksraad is het zware drinken onder middelbare scholieren de afgelopen zeven jaar sterk toegenomen. Hoewel hij zich dagelijks bezighoudt met onderzoek naar alcoholmisbruik, blijft hij het moeilijk vinden om het buitensporige alcoholprobleem in Zuid-Afrika te verklaren. Dat behalve het dopsysteem ook het apartheidsverleden ertoe heeft bijgedragen, acht hij zeer waarschijnlijk. Door de groepsgebiedenwet werden miljoenen families uit elkaar gerukt en traditionele structuren vernietigd. Zwarte mannen werkten in de mijnen, woonden in hostels en zagen hun vrouwen en kinderen zelden. De drank was een vlucht uit de ellende, de frustratie en het minderwaardigheidsgevoel. Het enige geluk is dat de meeste zwarte vrouwen vanwege hun culturele normen niet drinken.

Volgens Parry heeft de regering geen enkel strategisch plan om het alcoholprobleem aan te pakken. De regering bestudeert nu de verhoging van accijnzen, maar wil om concurrentieredenen haar accijnzen niet hoger maken dan die in andere landen. Veel critici beschuldigen de regering Mbeki ervan ten onrechte alleen het roken aan te pakken en niet de alcohol. De regering concentreert zich op de minste van de twee kwaden, zei Frank Khan, voorzitter van de Centrale drugsraad, in april, toen hij een rapport uitbracht over de relatie tussen alcohol en de vele onnatuurlijke doden in Zuid-Afrika. Tabak heeft nooit verkeersongelukken veroorzaakt en is niet verantwoordelijk voor gewelddadige misdaden, aldus Kahn, die meent dat drankfabrikanten moeten worden verplicht waarschuwingen op de etiketten te zetten.

Ze moeten in elk geval op de drankflessen zetten dat alcohol slecht is voor het ongeboren kind. In feite is Heineken, dat samenwerkt met SA Breweries, mede verantwoordelijk voor al die geestelijk misvormde kinderen, zegt Fortuin. ,,Ik wist ook niet dat alcohol slecht is tijdens de zwangerschap. Hulpverleners riepen wel dat ik moest stoppen met drinken, maar zeiden niet waarom. Ik ben daar nog steeds kwaad over. Het is dat ik een paar jaar na Stevens geboorte toevallig een artikel over FAS las. Toen vielen de schellen van mijn ogen. Als ik dat niet had geweten, had ik nog tien van dit soort rare kinderen op de wereld gezet.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden