Dromen van een theater

(Trouw)Beeld ASSOCIATED PRESS

Het leek alsof ze uit het niets kwam toen ze in een keldertje met 25 stoelen een theater begon. Na een halve eeuw is het een instituut.

Zij was La Mama in eigen persoon, het hart van een klein theater in New York City dat wereldwijd faam kreeg vanwege experimentele, tegendraadse producties. Dat hield ze een halve eeuw vol.

Het theater aan East 4th Street was haar huis. Ellen Stewart woonde in een appartement erboven. En vaak veegde ze zelf buiten de stoep aan, al was het maar omdat er geen geld was om iemand daarvoor te betalen.

Theatermakers en andere kunstenaars, die uit de hele wereld afkwamen op haar theater, sliepen er soms ook en ze liet voor hen een wasmachine en -droger installeren. Ze had veel over voor haar ’kinderen’ die haar daarom beschouwden als La Mama. Zo kwam het theater aan zijn naam.

Nog altijd is La MaMa een broedkamer voor theatrale en muzikale ideeën. De wereld komt er kijken, maar LaMaMa trekt zelf ook de wereld in. Deze week bijvoorbeeld speelt een groep uit Wit-Rusland een productie over de toneelschrijver Harold Pinter en presenteren twee Amerikanen een hypnotische audiovisuele wandeling door Amsterdam. In het verleden speelde LaMaMa voorstellingen tussen de ruïnes van het Libanese Baalbek en die van Persepolis in Iran, en toerden haar producties wereldwijd langs experimentele theaters. In vijftig jaar tijd bracht ze drieduizend voorstellingen uit.

Ellen Stewart wist niets van theater toen ze in 1961 begon in een kelder met 25 stoelen op een vloer van het hout van sinaasappelkistjes. Het was zogenaamd een café, om allerlei vergunningsproblemen te omzeilen. De toneelspelers gingen na afloop met de pet rond. Dat bracht niet genoeg geld op, maar Ellen vulde de recette aan uit haar inkomen als naaister en beginnend kledingontwerpster.

De buurt protesteerde, want de mensen dachten dat het een bordeel was. Wat moesten al die blanke mannen daar anders doen bij die mooie, jonge zwarte vrouw? Ellen werd verscheidene keren gearresteerd, maar ze wist haar theater overeind te houden.

Waarom ze al die moeite deed, is nooit echt duidelijk geworden. Ze wilde haar pleegbroer een kans geven als toneelschrijver, heeft ze zelf gezegd. Maar ze was niet zo mededeelzaam over haar motieven en haar achtergrond.

Veel mensen leidden uit haar licht zangerige accent af dat ze uit het zuiden van de VS afkomstig was. De een zegt dat ze geboren was in het zuidelijke Louisiana, de ander houdt het op het noordelijke Chicago. Of dat ze in Chicago getrouwd was met een kelner uit Louisiana.

Hoe dan ook, ze belandde in New York City waar ze onder meer de lift bediende in het chique warenhuis Saks Fifth Avenue. Ze maakte haar eigen kleren en kreeg daar zoveel lof voor dat Saks haar als ontwerpster aan het werk zette. Dat was haar verhaal over haar leven vóór het theater.

Ze bestierde LaMaMa vooral met haar instinct voor wat goed is. Of beter gezegd: voor wie goed is. Want ze gaf vooral vertrouwen en vrijheid aan mensen om iets bijzonders te maken.

De Ford Foundation gaf haar geld om in 1969 een bouwval van een voormalige vleespakkerij op te knappen tot een echt theater met twee zaaltjes voor 99 mensen. Dat staat er nog steeds, met een filiaal met 299 plaatsen een paar deuren verder. Dat laatste theater is nu naar Ellen Stewart genoemd.

Al Pacino, Robert De Niro, Harvey Keitel, Richard Dreyfuss, Bette Midler en Nick Nolte zijn een paar namen van de vele honderden acteurs die er in het begin van hun loopbaan optraden. „Tachtig procent van wat als Amerikaans theater wordt gezien, is ontstaan in LaMaMa”, zei de acteur en toneelschrijver Harvey Fierstein eens met enige overdrijving. Hijzelf ontwikkelde er het begin van ’Torch Song Trilogy’, een toneelstuk dat later op Broadway en als film beroemd zou worden. Andy Warhol liet er zijn enige toneelstuk, ’Pork’ opvoeren.

„Als een tekst tegen me ’piept’, dan doe ik het”, zei Ellen Stewart eens. „Het publiek kan die stukken vreselijk vinden, maar ik geloof er dan in. Ik ben geen intellectueel maar mijn instinct vertelt me of een toneelschrijver iets heeft.”

Dat instinct reikte over alle grenzen heen. Ze bracht een ’Antigone’ van Eskimo’s en een Koreaanse ’Hamlet’. Veel Griekse tragedies herleefden in LaMaMa, soms zelfs gesproken in klassiek-Grieks. Als het goed is, dan maakt het niet uit in welke taal er wordt gespeeld, vond ze.

Meestal was het Ellen Stewart zelf die met een bel liep te klingelen om de voorstelling luidkeels in te leiden. Daar was ze ooit mee begonnen omdat ze niet wist wat ze anders moest doen. Het werd een traditie die lang in stand is gebleven.

Als uitvloeisel van buitenlandse tournees van LaMaMa’s voorstellingen ontstonden in veel landen in de jaren zeventig satellieten van het New Yorkse theater, onder meer in Amsterdam.

Toen de hoogtijdagen van theaterexperimenten voorbij waren, verdwenen ze weer. Alleen die in New York is een instituut geworden. Het heeft een reputatie die veel groter is dan de kleine zalen doen vermoeden. Nog altijd krijgen theaterdromen daar een kans.

LaMaMa zal ook de dood van La Mama zelf overleven.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden