Dringen voor de uitgang van de Schengenzone

REPORTAGE Calais is al jaren het toneel van een vrijwel onoplosbaar probleem. Maar zoveel vluchtelingen en doden als nu waren er nog nooit. Met de New Jungle, een gedoogzone voor migranten, lijkt de havenstad terug bij af.

Het decor van Frankrijks vluchtelingendrama stemt ook al niet vrolijk. In Calais zijn de tekenen van een industrieel verleden (textiel vooral) en sociale achterstand goed zichtbaar. Dit is een van de plaatsen in wat nu bekend staat als la France périphérique, het Frankrijk van ver weg. Het begrip is gelanceerd door de geograaf Christophe Guilluy, die een boek schreef over 'de verliezers van de globalisering'.

De verliezers wonen ver van de grote, dynamische stedelijke centra. En in Calais kregen ze gezelschap van vele honderden wildkamperende vluchtelingen uit exotische oorden.

Het naast elkaar leven leverde spanningen op, maar grote confrontaties tussen autochtonen en de bewoners van de kampen in de rafelranden van de stad bleven uit. In de Lidl staan de immigranten met de Calaisiens in alle rust voor de kassa.

Massale vechtpartijen zijn er wel geweest, maar hierbij draaide het om vluchtelingen tegen vluchtelingen. Precies een jaar geleden gingen honderden Soedanezen en Eritreeërs elkaar te lijf met stokken, stenen en messen. De uitbarsting was een gevolg van een snelle toename van het aantal immigranten dat via Italië Europa bereikte. Hierdoor werd het ook in Calais snel drukker en namen territoriumconflicten en spanningen tussen smokkelaars toe.

De laatste keer dat beide groepen elkaar in de haren vlogen, was een maand geleden: de Franse autoriteiten, die de druk op Calais willen verlichten, verleenden een grote groep recent gearriveerde Eritreeërs in één keer asiel, en dat pikten de Soedanezen niet. Maar het zou ook kunnen dat een gestolen telefoon een rol speelde. Of een ruzie over een vrouw, niemand die weet hoe het precies zit.

Wel duidelijk is dat een oplossing voor Calais nog lang niet in zicht is. En dat een surrealistische toestand blijft voortduren: het Italiaanse eilandje Lampedusa wordt besprongen omdat het de zuidelijke toegangspoort is tot de Schengenlanden. Op hetzelfde moment verdringen immigranten in Calais zich juist bij de uitgang.

De meeste vluchtelingen in Calais peinzen er niet over asiel in Frankrijk of in een ander land aan te vragen. Omdat ze aan de andere zijde van het Kanaal eenvoudiger aan de slag kunnen als illegaal, omdat ze er mensen kennen en de taal al een beetje spreken. En omdat smokkelaars ze aanmoedigen om het te doen.

Calais ligt op 30 kilometer van Groot-Brittannië, dat een eiland wil blijven. Verschillende Europese overeenkomsten en bilaterale akkoorden tussen Londen en Parijs hebben de natuurlijke grens versterkt: het is voor niet-Europeanen vrijwel onmogelijk zonder visum het land binnen te komen.

In 1999 werd Frankrijk voor het eerst gedwongen een antwoord te geven op het probleem. Toen werd een hangar van Kanaaltunnel bij het plaatsje Sangatte gevorderd als onderdak voor Kosovaren die de oorlog op de Balkan ontvluchtten. Het liep binnen een paar jaar gierend uit de hand. In de hangar, die onder supervisie stond van het Rode Kruis, was plaats voor achthonderd mensen, maar dat werden er al snel 1800. De Kosovaren wachtten in Sangatte hun visumaanvraag af en de Britten namen steeds meer tijd voor die procedure.

Nicolas Sarkozy sloot het centrum in 2002 om een einde te maken aan de overlast, de mensonterende toestanden en de 'aanzuigende werking' waar toen ook al voortdurend sprake van was.

Het aantal immigranten daalde drastisch, om rond 2007 weer te stijgen. Zo ontstond de eerste 'jungle': een nederzetting van zo'n zevenhonderd immigranten in de buurt van de haven waar de veerboten vertrekken.

Twee jaar later, Sarkozy was inmiddels president, werd besloten de jungle - die onleefbaar en onveilig was - te ontmantelen. Bulldozers reden de hutjes plat, de bewoners werden geëvacueerd.

Er brak een veel rustiger tijd aan in Calais, waarin zich jaarlijks niet meer dan zo'n vierhonderd immigranten vertoonden in de stad. Maar de laatste jaren nam de groei toe door de instabiliteit in Afrika en het Midden-Oosten. Er ontstonden verschillende jungles en er werd een oude fabriek gekraakt. Vorig jaar zomer werden de kampen en de kraakpanden ontruimd en kwam er één grote gedoogzone voor immigranten en hun krotten: de New Jungle.

Vijftien jaar na de opening van Sangatte is Calais terug bij af. In september ging, vooral gefinancierd door de Europese Unie, een opvang van start in een voormalig vakantiecentrum Jules Ferry met een capaciteit van 1500 plaatsen. Dat is geen asielzoekerscentrum zoals men dat in Nederland gewend is. Voor alleenstaande mannen is het nooit bedoeld geweest, het functioneert als een dagopvang met basale voorzieningen voor vrouwen en kinderen. Wie in de naburige New Jungle bivakkeert, kan in Jules Ferry terecht om zijn tanden te poetsen of telefoon op te laden.

Er verblijven nu - naar schatting van de hulporganisaties - 3500 vluchtelingen in Calais, maar waarschijnlijk zijn het er meer. Zoveel waren er nog niet eerder en er komen dagelijks nieuwe kandidaten voor een enkeltje Groot-Brittannië bij. Vijfduizend haalden de overkant al dit jaar.

Londen en Parijs zoeken de oplossing voorlopig in de eenvoudigste richting: in hogere hekken en meer politie. Voorlopig met enig succes, want het aantal pogingen om de Kanaaltunnel te bereiken, neemt de afgelopen dagen spectaculair af en doden zijn niet meer gevallen.

De afgelopen tijd werden meer dan tweeduizend pogingen per nacht geteld om de tunnel te bereiken. In de nacht van donderdag op vrijdag waren dat er 200. Maar zolang het een redelijk aantal lukt de overkant te bereiken, zullen er altijd immigranten zijn die het Europese vasteland met alle geweld willen verlaten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden