Drijft Irak twee vijanden bijeen?

Sjiitische strijders in de Iraakse hoofdstad Bagdad laten zien dat ze klaar zijn voor de strijd tegen de snel oprukkende militante strijders van de soennitische beweging Isis. Beeld epa

Het oprukken van soennitische ­extremisten in Irak brengt twee vijanden dichter bij elkaar: Iran en de Verenigde­­ Staten. Zij hebben een gedeeld­­ belang in het bestrijden van Isis, en gaan waarschijnlijk deze week al overleggen. De vraag is of de wereld daar blij mee moet zijn.

1. Waarom kan het de VS en Iran eigenlijk iets schelen of Irak zichzelf om zeep helpt?
Los van de humanitaire ramp die zich in Irak aftekent, hebben Teheran en Washington allebei ook een eigen belang bij een stabiel Irak. Voor de Amerikanen staat prestige op het spel: na een militaire interventie (2003-2011) die veel levens en geld kostte, betekent chaos in Irak een blamage. Op langere termijn vormt een Irak waar extremisten de scepter zwaaien bovendien ook voor de Verenigde Staten een veiligheidsrisico.

Voor Iran spelen gelijksoortige factoren. In Teheran waren ze blij toen de Amerikanen de soennitische dictator Saddam Hoessein ten val brachten, omdat daarvoor in de plaats een democratisch regime aan de macht kwam waarin sjiieten de boventoon voeren. Zo ontstond een 'sjiitische halve maan', een strook van Libanon via Syrië en Irak naar Iran waar sjiieten aan de macht zijn.

Die strook geeft sjiitisch Iran aanzien, maar ook macht en invloed in de regio. In Irak heeft Teheran de afgelopen jaren veel financiële en politieke banden opgebouwd met de sjiitische machthebbers - zelfs al blijft er in het overwegend Arabische Irak altijd wat wantrouwen bestaan jegens de Perzische Iraniërs. Dat alles komt op het spel te staan als Isis zijn opmars voortzet.

2. De VS en Iran gaan praten - maar wat hebben ze Irak te bieden?
De Verenigde Staten hebben bij monde van president Obama al laten weten dat ze geen troepen zullen sturen naar Irak, maar dat militaire steun mogelijk is. Obama stelde als voorwaarde dat de (sjiitische) Iraakse premier Maliki zijn best doet betere banden met de soennieten in zijn land aan te gaan.

De Iraanse president Rohani zei dit weekeinde dat zijn land bereid is Irak te helpen als Bagdad daarom verzoekt, eventueel in samenwerking met de Verenigde Staten. Troepen is Iran niet van plan te sturen, zei hij ook, hoewel The Wall Street Journal vorige week op gezag van Iraanse bronnen berichtte dat Teheran al militairen heeft gestuurd.

Iran zou ook kunnen helpen met militaire adviezen, zoals het eerder deed in Syrië. Daar hielpen officieren van Irans elitetroepen - de Revolutionaire Garde - het Syrische veiligheidsapparaat de opstand van soennitische rebellen te weerstaan. Zo waren ze betrokken bij het opbouwen van gewapende sjiitische en alawitische volkscomités die het Syrische regeringsleger bijstaan. Nu al hebben veel sjiitische milities in Irak banden met Iran. En de baas van de Revolutionaire Garde werd vorige week in Bagdad gespot.

De Iraanse president Hassan Rohani. Beeld afp

3. Dus we moeten uitkijken naar dat overleg tussen de VS en Iran?
Constructieve gesprekken zouden een positief effect kunnen hebben op de moeizame onderhandelingen over het nucleaire programma van Iran. Juist deze week worden die gesprekken in Genève voortgezet.

In militair opzicht moet echter niet te veel worden verwacht van de Amerikaans-Iraanse toenadering. Gisteravond maakte het Witte Huis bekend dat mogelijke gesprekken met Iran niet over 'militaire samenwerking' zullen gaan.

In plaats daarvan wil Washington Teheran overhalen om druk uit te oefenen op de Iraakse premier Maliki, zodat die meer rekening gaat houden met de soennitische minderheid in Irak. De Amerikanen stellen dat als voorwaarde voor (lucht)steun aan het Iraakse leger.

De Iraakse premier Nouri al-Maliki. Beeld ap

4. En Iran denkt hier hetzelfde over?
Dat is nog maar de vraag, en daarom kan Iraanse inmenging Irak op de langere termijn meer kwaad dan goed doen. De Amerikanen mogen dan verzoening tussen sjiieten en soennieten als voorwaarde noemen voor hun hulp, zo'n instelling is van Iraanse kant niet te verwachten. Zeker als hun bemoeienis bestaat uit het beter inzetbaar maken van sjiitische milities.

Voor deze milities - die de afgelopen dagen een enorme toeloop kennen - zijn soennieten, en niet alleen die van Isis, de vijand. Als tegenover de extremisten van Isis radicale sjiieten komen te staan, staat Irak nog veel ellende te wachten.

Beeld illustratie Tom Janssen
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden