update

Drie vragen over het Srebrenica-advies van de advocaat-generaal

Beeld ANP

Stel de Nederlandse staat niet aansprakelijk voor de dood van 350 moslimmannen in Srebrenica in juli 1995, adviseert de advocaat-generaal aan de Hoge Raad. Als de Hoge Raad dit advies, zoals gebruikelijk, opvolgt dan verwerpt hij de aansprakelijk die de rechtbank en hof eerder wel vaststelden. Wat betekent dit advies?

Wat was er destijds aan de hand?

In 1992 brak er in de Joegoslavische deelrepubliek Bosnië een burgeroorlog uit tussen moslims, Kroaten en Serviërs. Twee jaar later stuurde Nederland het bataljon Dutchbat naar de moslimenclave Srebrenica, met de opdracht om de enclave, onder de vlag van de Verenigde Naties, te beschermen tegen Servische belege­raars.

Vanaf het begin verliep dat moeizaam. De Serviërs knepen de voedseltoevoer af, en moslimstrijders vielen vanuit de enclave omliggende Servische dorpen aan.

Begin juli 1995 veroverden de Serviërs meer terrein rond Srebrenica. Wegens het gebrek aan tegenstand besloten ze de hele enclave in te nemen, wat op 11 juli lukte. Duizenden moslimmannen die door de Servische linies probeerden te ontkomen, werden de dagen daarop ­geëxecuteerd.

De kritiek op Nederland spitst zich toe op een groep van vijfduizend mensen die op 11 juli naar de Dutchbat-compound in het naast Srebrenica gelegen Potocari waren gevlucht. Op 13 juli vormden Nederlandse militairen een sluis om hen naar evacuatiebussen te begeleiden. Ondertussen pikten Servische strijders de mannen tussen zeventien en zestig jaar eruit, zogenaamd om hen op oorlogsmisdaden te screenen. Later op de dag liet Dutchbat de Serviërs ook moslimmannen die zich op een hangar in de compound bevonden meenemen. Van screenen op oorlogsmisdaden was geen sprake. Generaal Ratko Mladic liet de 350 op 13 juli meegenomen moslimmannen simpelweg executeren.

Waarom is de Nederlandse staat niet aansprakelijk?

De advocaat-generaal verschilt van mening met de rechtbank en het hof over het oordeel dat een rechter achteraf kan vellen over moeilijke beslissingen in oorlogssituaties. Volgens de rechtbank bestaat er ‘geen reden voor een terughoudende toetsing van het handelen van Dutchbat op de grond dat het een oorlogssituatie betrof’. 

Het hof ging hierin mee. Op 13 juli was er voldoende reden om te vermoeden dat de Serviërs oorlogsmisdaden zouden plegen tegen moslimmannen die ze in handen kregen. Dutchbat had dan ook geen sluis moeten vormen, en had kunnen proberen de mannen langer in de hanger te houden, aldus het hof. Het arrest oordeelde dat deze mannen dan een kans van ongeveer 30 procent hadden gehad om het er levend vanaf te brengen. Daarom moest de staat nabestaanden 30 procent van hun schade vergoeden.

De advocaat-generaal volgt een andere redenering. In oorlogssituaties kan er volgens hem sprake zijn van een keuze tussen twee kwaden, of tussen twee risicovolle handelingen. Als de moslimmannen in het gunstigste geval ook maar 30 procent kans op overleven hadden, was daar volgens hem ook rond Potocari sprake van.

De Nederlandse krijgsmacht moest die keuze ook nog onder grote tijdsdruk maken. Daarbij liepen de Nederlandse militairen zelf gevaar, en hadden zij als lichtbewapende eenheid weinig mogelijkheden om het gedrag van de Serviërs te beïnvloeden. In zo’n situatie moet een rechter volgens de advocaat-generaal terughoudend zijn met het oordeel achteraf dat de ene risicovolle keuze toch verstandiger was geweest dan de andere risicovolle keuze.

Wat zijn de reacties op het advies van de advocaat-generaal?

De nabestaanden, verenigd in de stichting Moeders van Srebrenica, hopen dat de Hoge Raad de staat toch aansprakelijk stelt. Hun advocaat Marco Gerritsen roept de rechters op het advies niet op te volgen. “Dat gebeurt in een derde van de zaken. Dit is zo’n bijzondere zaak, dat ze dat niet zomaar zullen doen.” Gerritsen is het ook niet eens met het oordeel van de advocaat-generaal dat Dutchbat niet met zekerheid kon weten dat de moslimmannen gedood zouden worden. “De paspoorten werden op een hoop gegooid. Op dat moment wist elke waarnemer volgens het Joegoslavië-tribunaal dat het niet ging om het controleren van de mannen maar iets veel sinisterder.”

Het kabinet wil nog niet reageren op het advies. Premier Mark Rutte zei gisteren dat hij wacht op het definitieve oordeel van de Hoge Raad.

Lees ook: 

Er is geen bewijs dat Srebrenica viel door Britse en Amerikaanse nalatigheid

Londen en Washington hebben de moslimenclave willens en wetens laten vallen. Die conclusie trekt toenmalig minister van defensie Joris Voorhoeve in zijn boek ‘Veilige gebieden’. Hij baseert zich op geheime informatie die hij zegt te hebben, en documenten uit Amerikaanse archieven. Die documenten roepen een ander beeld op.

Vier vragen over het Srebrenica-arrest

De Nederlandse staat is gedeeltelijk aansprakelijk voor de dood van 350 moslimmannen in Srebrenica in 1995, besloot het gerechtshof in Den Haag vandaag. Wat betekent deze uitspraak? 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden