Drie overeenkomsten tussen Cruijff en de goden

Het woord van Johan Cruijff vertolkt een hogere waarheid in Amsterdam en ver daarbuiten. Waar komt die bovenaardse glans vandaan?

Op 30 maart trad, na een kort maar hevig conflict met Johan Cruijff, het complete bestuur van Ajax af. De verklaring van voorzitter Uri Coronel was duidelijk: "Cruijff is hier een god." En tegen goden kun je nu eenmaal niet strijden.

Het is interessant je af te vragen waar Cruijffs bovenaardse glans vandaan komt. Natuurlijk was hij een voetballer van een zelden geëvenaarde klasse. Maar door magistraal te voetballen word je een beroemdheid, niet een god. Welke eigenschappen delen goden met Johan Cruijff?

Ten eerste spreekt een beetje god in raadselen. Denk maar aan de oudtestamentische God die via ondoorgrondelijke spreuken tegen Mozes praat. Goden bezigen niet voor niets een duistere taal. De woorden moeten worden beschermd tegen al te haastige en letterlijke toe-eigening. Want hoe dieper de waarheid, hoe sneller deze onder de voet wordt gelopen door ongeduldige luisteraars.

We kunnen veel over Cruijff zeggen, maar niet dat raadselachtig spreken hem vreemd is. Op de pleinen van Barcelona werd zijn wonderlijke vermenging van Nederlands en Spaans ervaren als profetische poëzie. Met zijn aforismen geeft hij eenvoudige antwoorden op ingewikkelde vragen.

Vaak zijn de inzichten zo diep en ontroerend, dat de verleiding groot is om ze op andere gebieden toe te passen. Er zijn boeken waarin een uitspraak als 'je moet schieten, anders kun je niet scoren' voor managers wordt uitgelegd. Toch doen we er goed aan zijn uitspraken zo letterlijk mogelijk te nemen. Cruijffs beschouwingen gaan over details als de positie van het standbeen bij een inworp. Hij heeft het over voetbal en nergens anders over.

Daar zit ook Cruijffs valkuil. Want juist door zijn gevoel voor detail weet hij dat algemeenheden onmogelijk zijn. Diepe inzichten laten zich niet zonder verlies buiten hun concrete context plaatsen. Tegelijkertijd maakt hij een uitzondering voor zijn eigen waarheid die luidt dat de beste voetballers ook de beste stuurlui zijn. Het zou een vergissing zijn om een organisatie te besturen op basis van voetbalinzichten.

Een tweede kenmerk van een god is dat hij doorgaans afwezig is. De Verlosser verschijnt op het toneel om heil te brengen, maar Hij is er tegelijk om de boodschap te brengen dat iedere enkeling verantwoordelijk is voor zijn eigen vrijheid.

Afwezigheid is ook voor Cruijff een leidmotief. We weten dat hij er is, maar niet precies waar, wanneer en in welke gedaante. Als hij aanwezig is, is het meestal voor korte duur. Nu even in Amsterdam, maar de motoren van het vliegtuig naar Barcelona ronken al. Zelfs op de avond van de dramatische ledenvergadering arriveerde hij uren na afloop, toen de bestuurders al naar huis waren.

Afwezigheid laat de god schitteren. Te lange blootstelling zou hem meer tot vlees en bloed doen incarneren dan wenselijk is. Daarom spreekt hij via spreekbuizen. Maar het is de vraag hoe lang de afwezigheid van Cruijff mag duren. Zijn spreuken zullen de harten van fans verwarmen. Maar hoe houden zijn vertegenwoordigers op aarde de moraal straks hoog op een druilerige maandagochtend na een onverhoedse nederlaag?

Een derde eigenschap van goden is dat ze regelmatig optreden als plaatsvervanger. Plaatsvervanging is iets anders dan een projectie: Cruijff is niet de persoon met wie we ons identificeren - dat doen we alleen met aardse helden. De plaatsvervanger neemt iets van ons over wat te zwaar is om te dragen. Zowel Griekse goden als de bijbelse God nemen regelmatig die rol.

Wie zoals Cruijff weet te veralgemeniseren, kan ook alle gedaanten aannemen, en daardoor lege plekken opvullen. Allereerst treedt hij op als de plaatsvervanger van zijn gelovigen. Hij doorgrondt hun ongenoegen, verpersoonlijkt het en neemt het op zich. Met zijn columns in De Telegraaf lijdt hij voor alle fans onder de teloorgang van Ajax.

Daarnaast manifesteert Cruijff zich als vervanger van het bestuur van de club. Niet door de leiding over te nemen, maar door een leegte op te vullen die is ontstaan door kil en ontzield managersdenken, dat slechts aandacht heeft voor getallen en beurskoersen en elk contact met het voetvalveld heeft verloren.

In die zin is Cruijff werkelijk de verlosser. Hij vertegenwoordigt een irrationele macht die het wint van geld, bureaucratie en mannen in pak. Vroeg of laat zal Cruijff opnieuw vertrekken. De vraag is dan: zal hij over het water wegwandelen of niet?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden