DRIE OP VRIJDAG

Bevrijdingsdag. Met dankbaarheid vier ik het feit dat ik niet in de arische mono-cultuur van de nazi's opgroeide. Soms oefen ik mijzelf in het indenken van hoe dat zou zijn geweest, om even zelf te voelen hoe niet-vanzelfsprekend vrijheid is.

MARIANNE VONKEMAN

Ik luister naar de verhalen van mijn ouders en proef hoe bang ze zijn geweest, toen, onder die vreemde overheersing. Deze angst beantwoordt mijn vragen: Waarom deed niet iedereen een jodenster op? Waarom ging niet iedereen in staking? Hoe is het mogelijk dat groepen binnen een bevolking zo apart gezet kunnen worden? Deze - ook nu nog actuele - vragen voeren me naar het zogeheten zondebok-mechanisme. Als de joden de nazi-haat aantrekken, laten ze óns met rust . . . Als we alle buitenlanders het land uitzetten, lossen de problemen van werkgelegenheid, vandalisme en drugsoverlast vanzelf op . . . Als mijn zus niet met zo'n man was getrouwd, hadden we nooit ruzie in de familie . . De problemen en moeilijkheden worden geprojecteerd op iets of iemand anders, de zondebok. Het verwijderen (of doden) daarvan lost de moeilijkheden op. Er moet iets plaatsvervangends geofferd worden om een 'hoger' doel te bereiken. En dat “hogere doel” heeft altijd iets te maken met mono-cultuur.

Op 9 mei begint het islamitische offerfeest. Het offer van Abraham wordt daarin herdacht. De “vrijwillige en nederige overgave van Abraham en zijn zoon aan de barmhartige Heer”, zoals Sajidah het omschreef. In de islamitische traditie is het Ismaël, de zoon van Hegar die geofferd moet worden, de stamvader van de Arabieren. In de joodse traditie is het Izaük, zoon van Sara, de latere stamvader van Israël, wiens leven door God gevraagd wordt. Dit offerverhaal is model geweest voor één van de christelijke interpretaties van de dood van Jezus: God de Vader offert zijn zoon voor het welzijn van de wereld. Jezus, die later de geestelijke 'stamvader' werd van allerlei volken, was de definitieve zondebok die een eide maakte aan dergelijke offerpraktijken. Tenminste, dat was de bedoeling . . . .

Nu gaat het mij niet om een abstracte discussie. Het gaat me om het godsbeeld achter dit offerdenken en om de uitwerking die dit heeft. Wat voor God vraagt de dood van je kind, zelfs al redt Hij hem op het nippertje? Wat voor God vraagt de dood van zijn eigen zoon? Dat is toch eigenlijk weerzinwekkend? Het lijkt me dat het klakkeloos navolgen van deze verhalen desastreuze gevolgen heeft. Als Abrahams - en Jezus' - nederige gehoorzaamheid op deze wijze tot voorbeeld van de gelovige wereld wordt gesteld, leidt dat dan niet rechtstreeks tot kruistochten en zelfmoordcommando's en oorlogen om heilig land? Want daar ging en gaat het ook om opoffering voor “Gods zaak.” En leidt het niet tot een slachtofferdom, waarin mensen als een “lijdende knecht des Heren” zich niet verzetten tegen aangedaan onrecht of lijden dat hen overkomt?

“Hoera voor de kans op bezinning en de hoop op inzicht in de ware aard van vrijheid en lijden”, schrijft Sajidah. Het lijkt me van het grootste belang dat wij als joden, christenen en moslims nadenken over offers, plaatsvervanging en godsbeelden. De verhalen in onze tradities hebben onze culturen gevormd en ook misvormd. Tegelijk omspelen ze motieven die ouder zijn dan onze godsdiensten.

De neiging om via een zondebok onze eigen problemen af te reageren of op te lossen is een oer-menselijk gegeven dat vandaag de dag nog even actueel is als in Abrahams tijd. Evenals de neiging om het slachtoffer-zijn tot identiteit te maken. Want er wordt heel wat misplaatst opgeofferd. Kinderen die de relatie van hun ouders in stand houden door inlevering van hun eigen identiteit. Vrouwen die hun eigen stem nooit vinden doordat zij zich wegcijferen voor hun gezin. Mannen die hun zelfrespect en hun gezondheid inleveren om hun baan te behouden. Wat is de prijs van de vrijheid? Wanneer is een offer een goed offer? En vooral: welke God dienen we?

Geen mono-cultuur. Geen land van alleen ariërs die hun allesverslindende Germaanse goden van een nieuw jasje voorzien. Godzijdank zijn we daarvan bevrijd. Of zijn we dat wel echt?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden