DRIE OP VRIJDAG

Marianne Vonkeman is hervormd predikant in Vlaardingen.

MARIANNE VONKEMAN

Er sluimeren in ons krachten. Ten goede maar ook ten kwade. Pas als die krachten bewust worden, komt er een keuzemogelijkheid. Als we niet weten door welke gevoelens, ideeën en drijfveren we voortbewogen worden, zijn we niet in staat tot verantwoord kiezen. Ethiek begint en eindigt met het individuele bewustzijn. Een toename in het morele bewustzijn van een volk blijkt steeds veroorzaakt door slechts enkele zieners, 'ontwaakte' personen die zich kunnen onderscheiden van de heersende denkbeelden en ideologieën. Zij bespeuren samenhangen en verbanden die nog niet voor iedereen zichtbaar zijn. Kenmerkend is dat zij schijnbaar vastliggende tegenstellingen weten te overstijgen.

“Wij worden in angstaanjagende mate bedreigd door oorlogen en revoluties, die niets anders zijn dan psychische epidemieën. Elk moment kunnen een paar miljoen mensen door een waan worden overvallen en dan hebben we weer een wereldoorlog.” De psychiater Carl Jung, van wie dit citaat afkomstig is, vergeleek de snelle groei van het nazisme in de dertiger jaren met de middeleeuwse pest-epidemie. Ideeën kunnen ineens besmettelijk worden. Dat kan massa-steun voor een Greenpeace-aktie opleveren, maar ook een bloedige revolutie. Religie heeft, gezien de geschiedenis, grote aanstekelijkheid. Blijkbaar grijpt het aan bij oermenselijke zielekrachten. Met alle tweeslachtigheid die daarbij hoort. Het dubbelzinnige van de menselijke ziel komt volgens mij het duidelijkst tot uiting in het groeiende wereldwijde fundamentalisme, het “grootste gevaar voor de 21e eeuw”, zoals Trouw onlangs berichtte. In ijver voor een betere samenleving worden goed en kwaad scherp van elkaar gescheiden, door vaste regels, wettische naleving hiervan en door het opdelen van de mensheid in 'gelovigen' en 'ongelovigen'. De schaduwkanten van de eigen ziel worden geprojecteerd op de duivel en zijn vermeende menselijke aanhangers hier op aarde. En daarmee stokt alle individuele ontwikkeling. Waarom hebben mensen steeds weer zulke vijandbeelden nodig? Jung meent: om dezelfde reden dat ze steeds weer verliefd worden. We projecteren onze - onbewuste - gewenste én ongewenste kanten op een ander en kunnen er zo een relatie mee onderhouden. Als verliefden of als vijanden. Werkelijke persoonlijke ontwikkeling houdt altijd in dat we het eigen innerlijk beter leren kennen. Projecties kunnen worden herkend en teruggenomen, waardoor de relatie met de buitenwereld steeds werkelijker wordt. Er is geen andere manier om vooroordelen te doorbreken dan door toenemende zelfkennis. En dat is altijd een persoonlijke, individuele zaak.

Hoewel het individualisme ongekend toegenomen is, is de “kennis van de ziel” bijna evenredig afgenomen. Iedereen mag doen wat hij of zij wil, maar wát iedereen wil is vrijwel voorgeprogrammeerd door onze massa-cultuur. Deze is daarmee feitelijk even fundamentalistisch als sommige godsdienstige stromingen. In de godsdiensten vinden we wegen waarop de schaduwzijden van de menselijke ziel bewustgemaakt én geïntegreerd kunnen worden. Spiritualiteit en mystiek houden zich daar met name mee bezig. In gesprek met andere godsdiensten én met de psychologie zie ik mogelijkheden tot herontdekking van de ziel. En daarmee tot bevrijding van de sluimerende krachten ten goede, zó massaal dat er geen burgeroorlogen meer getolereerd zullen worden. Als de duivels en engelen in ons eigen hart leren samenwerken, hebben we geen vijanden meer nodig. En goedheid zal niet meer saai en burgerlijk zijn, maar creatief en aanstekelijk!

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden