Dreigende spanning rond Hongaarse minderheid in Slowakije

De auteur is medewerker van het Nederlands instituut voor internationale betrekkingen Clingendael.

ROB ASPESLAGH

Nu, ruim een jaar later, dreigt na Joegoslavie ook de Tsjecho-Slowaakse Federatie uiteen te vallen, omdat in Slowakije de Beweging voor een democratisch Slowakije (HDZS) onder leiding van Meciar als de grote ÿ

rwinnaar uit de stembus tevoorschijn is gekomen. Maar de Slowaakse euforie over de stembusoverwinning en het uitzicht op een eigen staat zullen van bijzonder korte duur zijn. Interne en externe problemen kunnen de Slowaakse staat al ten onder laten gaan voordat hij is gesticht.

Slowakije kent nauwelijks een geschiedenis van onafhankelijkheid waarop het met goed fatsoen terug kan kijken. De eerste periode van onafhankelijkheid duurde niet meer dan 20 jaar, van 1301 tot 1321, de tweede periode van 1939 tot 1945. Steeds meer Slowaken grijpen terug op die laatste periode, toen Slowakije onder Duits protectoraat een fascistische staat was onder leiding van de priester Jozef Tiso.

Na het herstel van de Tsjechoslowaakse eenheid en de communistische machtsovername van 1948 werd Slowakije opgezadeld met zware industrie. Deze industrie, die de hoofdmoot vormt van het Slowaakse nationale produkt en waarvan de wapenproduktie van o.a. tanks een belangrijke component is, is verouderd en niet in staat om op een overvolle westerse staalmarkt te concurreren. Met de spoedige ondergang van de Slowaakse industrie treedt een massale werkloosheid onder de bijna vijf miljoen Slowaken in, die gepaard zal gaan met een armoede die brede lagen van de bevolking treft.

Een, misschien nog riskanter, aspect van de Slowaakse onafhankelijkheid vormt de omvangrijke Hongaarse minderheid die langs de grens met Hongarije woont. Toen met het Verdrag van Trianon in 1920 de overwinnaars van de Eerste Wereldoorlog de kaart van Centraal-Europa opnieuw tekenden, werden grote delen van Hongarije in nieuwe staatkundige eenheden ondergebracht. Samen met Tsjechen, Moraviers en Slowaken kwamen 600 000 Hongaren in het nieuwe Tsjecho-Slowakije terecht.

In Tsjecho-Slowakije vormen de Hongaren weliswaar een belangrijke minderheid, maar binnen een veel kleinere Republiek Slowakije (4 miljoen inwoners) zullen zij een veel substantieler plaats innemen. Bij de laatste verkiezingen veroverden de Hongaarse partijen, die onder de naam 'Egyutteles' (Samenleven) meededen, 7 procent van de stemmen. In de gemeenteraad van de stad Komarno bezetten de Hongaren 44 van de 46 zetels.

Onvrede

Meciar, de huidige machtige man van Slowakije, maakte de Hongaren tijdens de verkiezingscampagne duidelijk, dat zij in het nieuwe Slowakije niet mogen rekenen op enigerlei vorm van culturele en territoriale autonomie, de voornaamste eis van de Hongaarse beweging 'Samenleven'.

Die uitspraken kwamen na een tijd van openlijke onvrede over de taalwetten die het Slowaakse parlement op 25 oktober 1989 had aangenomen. Het Slowaaks werd de enige, wettelijk verplichte taal. De wet liet geen ruimte voor de Hongaarse taal, ook niet in die gebieden waar de Hongaren de overgrote meerderheid vormen. Tevens werden er maatregelen genomen die verhinderen dat Hongaren de door de communisten geconfiskeerde goederen weer in eigen bezit krijgen.

In 1990 schreef de Hongaarse voorman, Miklos Duray, een open brief aan Havel, waarin hij de slechte situatie van de Hongaren aan de orde stelde. Een jaar later publiceerde de beweging 'Samenleven' een memorandum over de positie van de Hongaren in Tsjecho-Slowakije. Niet alleen de taalwetten maakten het hun onmogelijk hun culturele minderheidsrechten uit te oefenen, ook op het gebied van het onderwijs bestond grote tegenwerking. De toenmalige minister van onderwijs van Slowakije verbood Hongaarse pedagogen zich in te zetten voor de scholen in de Hongaarse delen en een netwerk van Hongaarse scholen op te zetten.

Stuwdammen

De interne spanningen met de Hongaarse minderheid worden versterkt door de problemen tussen de Slowaakse deelregering en de regering van Hongarije over de bouw van grote stuwdammen en elektriciteitswerken in de Donau.

De Hongaren zeiden vorig jaar het verdrag over de dam eenzijdig op en legden het werk in Nagymaros stil. Intussen gingen de werkzaamheden in Slowakije door: in het gebied tussen de Donau en een arm van de Donau, Litny Ostrov, Csallokoz voor de Hongaren, kan nu worden begonnen met het inunderen van een aantal Hongaarstalige dorpen, waarvan enkele na de Tweede Wereldoorlog bij Slowakije gevoegd werden. Onder de Hongaren leeft de herinnering weer op aan de vervolgingen en deportaties in de jaren na 1945.

De Slowaken eisen van de Hongaren, dat zij hun aandeel in de stuwdam afmaken, ondanks de aangetoonde desastreuze ecologische gevolgen voor de Donauvallei die vooral Hongarije zullen schaden, of anders een forse schadevergoeding betalen. De Hongaarse regering is dat niet van plan en heeft daartoe ook niet de financiele middelen.

De behandeling van de Hongaarse minderheid is Slowakije veroorzaakt intussen in Hongarije steeds meer onrust. De gevolgen daarvan zijn nu nog moeilijk in te schatten. De geografische situatie van de Slowaakse Hongaarse minderheid is anders dan die van de Hongaarse minderheden in Roemenie en Servie. In Roemenie wordt ze van Hongarije gescheiden door enkele miljoenen Roemenen. In Voivodina, in Servie, is het aantal Hongaren zo verdund, dat de Serven bijna overal de overhand hebben. In Hongarije bestaat weinig behoefte deze gebieden weer op te eisen, omdat het binnenhalen van grote aantallen Roemeens- of Servisch sprekenden een erg onaantrekkelijk vooruitzicht is.

De Hongaren in Slowakije leven vooral in een 40 kilometer brede grensstrook langs Hongarije. Deze "korst van het brood" , in de woorden van de bekende Hongaarse schrijver Gyula Illyes, leidt onder de Hongaren al snel tot de opvatting, dat met het bij Hongarije trekken van het Hongaarssprekende deel van Slowakije er zo weinig Slowaken in Hongarije opgenomen worden, dat die geen wezenlijk minderheidsprobleem zullen opleveren. Deze opvatting gaat gepaard aan een oplevend gevoel voor nationalisme en nationale identiteit in Hongarije.

Als Slowakije onafhankelijk wordt zal het heel gauw met grote problemen worden geconfronteerd. Nationale leiders zoeken in zulke omstandigheden snel naar interne en externe vijanden. Het ligt voor de hand dat zij daarvoor de Hongaarse minderheid en Hongarije uitkiezen. Anderzijds zal in Hongarije het gevoel de overhand krijgen, dat het Verdrag van Trianon, dat Hongarije dwong afstand te doen van enorme gebieden waarin ook Hongaren woonden, onrechtmatig was, vooral nu de staten waarin ze werden opgenomen, niet levensvatbaar zijn gebleken.

De sleutels voor de oplossing van deze bedreigende ontwikkeling liggen niet alleen in Slowakije. Voor Meciar en de Slowaakse nationalisten is de weg terug naar TsjechoSlowakije vrijwel onbegaanbaar geworden. Meciar heeft de geest van onder andere Tiso en zijn voorganger Hlinka uit de fles gelaten. Hij zal niet bereid zijn, zo hij daartoe nog in staat is, het Slowaakse nationalisme terug te dringen.

De enige hoop is, nu de onafhankelijkheid van Slowakije echt voor de deur staat, dat hij de Slowaakse problemen onder ogen ziet en de noodzaak van een sterke band met Tsjechie gaat voelen.

EG

De andere sleutel ligt bij de Europese Gemeenschap. Met het vertrek van Genscher bestaat de kans dat de door hem zo sterk bepleite, rampzalige politiek om niet-levensvatbare staatjes vroegtijdig te erkennen tot staan gebracht wordt.

De EG zou de Slowaakse leiders duidelijk kunnen maken dat zij alleen bereid is tot samenwerking als Slowakije in een of andere vorm staatkundig verbonden blijft met Tsjechie. Verder zouden toezeggingen met betrekking tot politieke en economische samenwerking afhankelijk moeten worden gesteld van een respectering, in theorie en praktijk, van de mensenrechten.

En wat Hongarije betreft: hoe sneller dat land bij de Europese Gemeenschap betrokken wordt, hoe minder het geneigd zal zijn toe te geven aan aanvechtingen een claim te leggen op gebieden met een Hongaarse bevolking zoals de 'korst van het brood' in Slowakije.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden