Dreigen speelt Mugabe in de kaart

Het ene na het andere dreigement gaat er richting Zimbabwe. De Europese Unie zal president Mugabe straffen als hij geen waarnemers toelaat en het Gemenebest gaat vandaag bespreken of het land uit de organisatie zal worden gezet. Maar de dreigementen lijken eerder averechts te werken. En de buurlanden voelen er weinig voor om mee te werken.

'Ze zijn veel te laat. Mugabe is geen plotselinge wolk aan de horizon. Dat Brussel nu met sancties dreigt als hij niet binnen een week besluit waarnemers toe te laten, maakt geen enkel verschil meer. Ik denk zelfs dat de Europese Unie Mugabe een dienst bewijst. Natuurlijk zal hij waarnemers toelaten, want daarmee kan hij zijn herverkiezing een legaal sausje geven. Maar die waarnemers hadden al maandenlang in het land moeten zijn om een goed beeld te krijgen van de terreur. Bovendien zijn de Zimbabwanen nu al zo geïntimideerd, dat de komst van de waarnemers weinig aan hun stemgedrag zal veranderen.''

Richard Cornwell, directeur van het Zuid-Afrikaanse instituut voor veiligheidsstudies, ziet weinig nut in de vele internationale besprekingen deze week, die Mugabe op het laatste nippertje naar het rechte pad moeten leiden. Maandagavond besloot de Europese Unie de Zimbabwaanse president een week de tijd te geven om waarnemers toe te laten bij de verkiezingen op 9 en 10 maart. Doet hij dat niet, dan wordt hij gestraft met onder andere een reisverbod en bevriezing van zijn buitenlandse tegoeden. Tevens zal het Britse Gemenebest vandaag overleggen of Zimbabwe uit deze 34 landen tellende organisatie zal worden gezet, al kan een werkelijke beslissing pas begin maart op een top van regeringsleiders worden genomen.

Cornwell acht de kans klein dat Mugabe gebukt gaat onder alle dreigementen. De beslissing van de EU om hem nog een laatste k'ns te geven, is bijna een exacte herhaling van het dreigement dat Brussel op 11 januari uitte. Toen kreeg Mugabe ook een week, die hij rustig liet passeren. Bovendien liet hij maandag weten dat EU-waarnemers en buitenlandse journalisten (behalve uit Groot-Brittannië) toch welkom zijn. ,,Volgens mij speelt deze ontwikkeling Mugabe alleen maar in de kaart. Hij was toch wel van plan de waarnemers toe te laten. Hij zal alleen hun bewegingsvrijheid ernstig beperken, waardoor ze geen toegang krijgen tot de gebieden waar de terreur het grootst was. Bovendien zullen er nooit genoeg waarnemers komen, om een goede indruk te krijgen en om de Zimbabwanen een veilig gevoel te geven.''

Londen, Brussel en Washington hadden al veel eerder moeten ingrijpen, meent Cornwell. ,,Waarom heeft de Britse inlichtingendienst niet al een jaar geleden een onderzoek geopend naar Mugabe's buitenlandse bankrekeningen, en gegevens laten lekken naar de pers? Toen hadden ze hem echt in de problemen kunnen brengen, maar nu is het te laat. Het is voor mij een mysterie waarom Londen er nu pas over begint. Zou het misschien zijn omdat er prominente Britse zakenlieden bij zijn betrokken, vooral in de mijnbouw, waarmee Mugabe smakken geld heeft verdiend sinds zijn deelname aan de oorlog in de Democratische Republiek Congo?''

De daadkracht mag misschien miniem zijn, maar Londen schreeuwt momenteel wel het hardst. De Britse premier Tony Blair noemde zijn Zimbabwaanse collega vorige week een 'schande' en zijn minister van buitenlandse zaken Jack Straw oefent grote druk uit op het Gemenebest om Mugabe te schorsen. ,,Maar het Gemenebest kan dat pas een paar dagen voor de verkiezingen besluiten, en dan heeft het geen nut meer'', meent Cornwell. Bovendien acht hij Zimbabwe's schorsing uitgesloten. Misschien dat Londen wordt gesteund door Australië, Nieuw-Zeeland en Canada, maar de meeste niet-westerse landen houden de hand boven het hoofd van Mugabe. ,,Zeker de 15 Afrikaanse landen in het Gemenebest zullen nooit voor Zimbabwe's schorsing stemmen. Dat is puur een solidariteitskwestie: wij Afrikanen tegen het noorden.''

Mugabe heeft inderdaad weinig te duchten van zijn Afrikaanse collega's. Met name de Zuid-Afrikaanse president Thabo Mbeki en de andere buurlanden wordt verweten dat ze het stoute jongetje in de klas niet hard genoeg aanpakken. De laatste keer dat de 14 landen van SADC (Zuidelijk-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenschap) bijeenkwamen, eind december, klonk er nauwelijks kritiek op de terreurgolf in Zimbabwe. Mugabe beloofde 'vrije en eerlijke verkiezingen', en zijn collega's dankten hem daarvoor hartelijk. ,,Er is weinig dat we kunnen doen. Als Mugabe zich niet aan zijn belofte houdt, zullen we hem zeggen dat we niet blij zijn. Maar hij kan dan zeggen dat we naar de hel kunnen lopen'', zei president Festus Mogae van Botswana, die Mugabe een 'eervolle man' noemde.

Tussen de SADC-landen bestaat een stilzwijgende afspraak dat ze elkaar niet bekritiseren. Een oude verzetsheld als Mugabe (77) wordt niet tegengesproken door collega's die eveneens hebben gevochten tegen blanke of koloniale regimes. Maar volgens menig analist houden Mugabe's buren zich vooral koest omdat ze bang zijn dat hun woorden tegen henzelf worden gebruikt. De meesten blinken zelf immers ook niet bepaald uit in democratisch bestuur. President Nujoma van Namibië liet de grondwet veranderen zodat hij nog een derde keer kon worden gekozen, en doet in homo- en blankenhaat nauwelijks onder voor zijn vriend Mugabe. De Angolese president Dos Santos wordt door menig criticus beschouwd als een dief van zijn eigen land, een man die puur uit eigenbelang (olie, wapenhandel) de oorlog laat voortduren. De recente verkiezingen in Zambia zijn op zijn minst dubieus te noemen, in Swaziland bestaat helemaal geen democratie, en over de Democratische Republiek Congo valt ook weinig goeds te zeggen. Volgens Amnesty International maken alle 14 landen zich schuldig aan schendingen van mensenrechten.

,,Er is geen enkele kans dat de regio oneerlijke verkiezingen zal veroordelen, omdat de leiders bang zijn dat zo'n precedent zich tegen hen kan keren'', aldus Cornwell. Maar de westerse kritiek op Mbeki en de andere Afrikaanse presidenten vindt hij hypocriet. ,,De westerse kritiek zie ik vooral als rookgordijn voor de eigen passiviteit. De SADC kan gewoon weinig doen. De organisatie kan geen sancties opleggen of een lid schorsen, dat is in strijd met het protocol. Het enige land dat actie kan ondernemen, is Zuid-Afrika: dat zou de olie- en elektriciteitstoevoer naar Zimbabwe kunnen afsnijden. Maar dat zou uiterst riskant zijn, met het oog op een burgeroorlog en stromen vluchtelingen. Bovendien zou het Zuid-Afrika's eigen economie grote schade aanrichten.''

Thabo Mbeki houdt zich dan ook het liefst op de vlakte over Zimbabwe. Zelf overgevoelig voor blank superioriteitsdenken wil hij niet aan de kant van Groot-Brittannië en andere westerse landen gaan staan. Bovendien hebben veel Zuid-Afrikanen bewondering voor Mugabe, en spelen populistische politici daar handig op in. Maar volgens Cornwell is Mbeki het meest bevreesd voor de vakbonden, die de kant hebben gekozen van de Zimbabwaanse oppositiepartij MDC (voortgekomen uit de vakbeweging). ,,Dat is een waar spookbeeld voor Mbeki, dat na de vakbonden in Zambia en Zimbabwe straks de vakbonden in Zuid-Afrika ook een succesvolle politieke partij gaan vormen'', zegt Cornwell.

Met zijn slappe opstelling loopt Mbeki echter wel het risico dat hij de bereidheid van het Westen verliest om geld te steken in zijn ambitieuze Nepad (New Partnership for Africa's Development). Morgen zal hij op het Wereld Economisch Forum in New York financiële steun vragen voor dit plan: een soort Marshall-hulp aan Afrika in ruil voor maatregelen waarmee de Afrikanen zullen zorgen dat alle landen democratie, goed bestuur en economische groei krijgen. Het feit dat het Mugabe nu al jaren ongestraft zijn gang laten gaan, geeft het Westen echter weinig aanleiding om deze belofte serieus te nemen. Toch heeft Cornwell hoge verwachtingen van Mbeki's plan. ,,Ik denk dat Nepad het belangrijkste machtsmiddel zal worden waarmee het Westen eisen kan gaan stellen aan Afrika. Als deze Afrikaans-westerse samenwerking echt vorm krijgt, dan denk ik dat crises zoals in Zimbabwe daarmee in de toekomst worden voorkomen en worden opgelost.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden