Drang naar ranglijstjes is de mens eigen

Het einde van 2016 nadert, het is tijd voor de traditionele ranglijstjes. Terwijl de nummer 1 van de Top 2000 al bekend is - 'Bohemian Rhapsody'- strijden de Nederlandse sporters nog om de titel Sportman en Sportvrouw van het Jaar. De titel van beste Nederlandse universiteit is al vergeven en gaat naar onze concurrent, de Universiteit van Amsterdam. Van harte!

Waar komt toch onze fascinatie voor ranglijstjes vandaan en wat zijn de consequenties? Proberen onze hersenen zo orde te scheppen in de chaos aan informatie die binnenkomt? Dit lijkt mij geen afdoende verklaring. Ik denk eerder dat ranglijstjes voorzien in onze primitieve behoefte aan hiërarchie. Wij mogen dan wel geëvolueerd zijn als egalitaire apen, toch was het voor onze voorouders van belang om te weten wie in de groep de meeste status had. Bij de jagende en verzamelende oermens kreeg je status door ergens goed in te zijn. Zo verwierven de beste krijgers en jagers prestige en fungeerden als rolmodellen voor de rest. Ook al moesten ze hun buit of vlees delen met de groep, hun prestige leverde toch indirecte voordelen op.

Bij huidige stammen is aangetoond dat goede jagers meer relaties hebben, meer kinderen voortbrengen, en dat hun kinderen ook meer aanzien genieten. Prestige levert dus evolutionair voordeel op, ook voor de stamgenoten omdat ze weten welk voorbeeld ze moeten volgen.

Het is dus geen verrassing dat mensen continu bezig zijn om elkaars status te beoordelen, of het nu gaat om de bestbetaalde CEO, het leukste meisje van de klas, het beste ziekenhuis in Nederland. In een egalitaire samenleving als de onze is die statusbehoefte nog sterker, omdat onze hiërarchieën voortdurend in beweging zijn.

Welke consequenties heeft die ranglijstjespsychologie? In de simpele samenlevingen was een ranglijst een eerlijke reflectie van iemands kwaliteiten. Als de ene jager steeds terugkwam bij het kamp met een stuk vlees en de ander met lege handen, dan wist je wel wiens voorbeeld je moest volgen. Maar in onze moderne samenleving is het vaak moeilijk te checken waaraan een persoon zijn status verdiend heeft.

In de psychologie bestaat het celebrity worship-syndroom, een ziekelijke drang van mensen om hun idolen te kopiëren in alles wat ze doen, van de kleding die ze dragen tot hun maniertjes. In extreme gevallen kan dit leiden tot copycat-zelfmoorden, zoals na de dood van zanger Kurt Cobain. Soms is niet eens duidelijk waaraan iemand zijn status te danken heeft, anders dan veel met zijn kop op tv te zijn. Kennelijk reageren onze primitieve hersenen als volgt: als iemand veel aandacht krijgt, dan moet dit wel een persoon van waarde zijn. Zo is ooit de BN'er ontstaan.

Het effect van ranglijstjes kan ook subtieler zijn. Zo toonde een onderzoek van de London Business School aan dat een bedrijf meer prestige kreeg als het was gestegen naar plek 10 van de ranglijst dan als het naar plek 10 was gedaald. In het laatste geval wilden consumenten minder voor de producten betalen. Maar is dit juist? Volgens statistici geven veel ranglijstjes, zoals de Sustainability Index in het bedrijfsleven of de Pisa-index in het onderwijs een onbetrouwbaar beeld van kwaliteit.

Daarnaast is er het gevaar van fraude. Ambitieuze organisaties richten zich in extreme mate op de criteria waarop de ranglijst is gebaseerd en daardoor neemt de kans op vals spel toe. Als de Russen niet zo gespitst waren op het olympische medailleklassement, dan hadden we misschien geen staatsgesteunde dopingprogramma's gehad.

Ook dichter bij huis zijn de gevolgen van ranglijstpolitiek merkbaar. Toen ik mijn oude universiteit in Engeland weer eens bezocht, zag ik op de deuren van de psychologie-afdeling allerlei namen staan van bekende Amerikaanse psychologen, die er, volgens mijn Britse collega's, nooit waren. Zij waren door de universiteit tijdelijk ingehuurd om hun internationale ranking te versterken. Daarbij vergeleken is de Top 2000 kinderspel. Mijn kerstboodschap luidt: Maak van 2017 een ranglijstvrij jaar!

Mark van Vugt is hoogleraar evolutionaire psychologie aan de Vrije Universiteit en verbonden aan de Universiteit van Oxford.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden