Drachten, ergens tussen Parijs en Zürich

Van haar knappe snoetje, Drachtsters zelf geven het ruimhartig toe, moet de voormalige veenkolonie het niet hebben. Karakteristieke gebouwen, een vaart met ophaalbrug -ze gingen ten onder in de jaren zestig. Vooral dankzij Philips' Philishave dijde Drachten, hoofdplaats van gemeente Smallingerland, uit tot wat het nu is: stad noch dorp, vlees noch vis, met liefdeloze nieuwbouw en véél ruimte voor de gemotoriseerde mens.

Toch vallen er kunsthistorische aardigheidjes te ontdekken -dankzij een wonderbaarlijke episode in het interbellum. Dadaïst en Stijlkunstenaar Theo van Doesburg (1883-1931) bracht in die jaren menig bezoek aan Drachten, bevriend als hij was met de broers Rinsema, kunstminnende schoenmakers. Ook geestverwant Kurt Schwitters sleepte hij mee. Dankzij de Rinsema's staat Drachten in de Dada-literatuur in het illustere rijtje Parijs, Hannover, Zürich.

De 'Stijlvolle wandelroute' begint bij Museum Smallingerland, de moeite waard maar dat bewaren we voor later. We slalommen over een nogal troosteloos parkeerterrein naar het Moleneind. Waar ooit de Drachtstervaart stroomde, fietsen nu schoolkinderen over de klinkers en laten ahorns hun bladeren vallen.

Een fabriekspandje op nummer 25 mist enkele gevelletters, als betrof het een onvoltooid televisiequizwoord. Deze SI..REN FABR.EK -Drachten kende een levendige tabaksindustrie- herbergt nu het Plankenpakhuys, voor al uw parket en laminaat. Even verderop staat een heus rijksmonument: It Bleekerhûs, witgepleisterde dokterswoning uit 1806 met klokgevel en chique kettingen bij wijze van hekwerk. Het was decennialang oudheidkamer, tegenwoordig zit er een tandartspraktijk met hip logo, ingang om de hoek.

Via een nogal protserig carillon wandelen we linksaf, de Noorderbuurt in. Bij nummer 7A, onderkomen van de kledingwinkels Bentex en La Stanza, moet de blik naar boven gericht, en de verbeelding krachtig aangesproken. In de jaren twintig zat hier Hotel De Phoenix. Op 13 april 1923 hield Kurt Schwitters in het bovenzaaltje de allerlaatste Dada-performance ter wereld. Aanvang 8 uur, entree 1 gulden. Naar verluidt was het Drachtster publiek zeer nieuwsgierig, maar niet erg enthousiast.

Kruidvat, Schoenenreus en Bristol negeren we, om een eind verderop bewonderend stil te staan voor nummer 95. Het witgepleisterde hoekpand werd in 1903 gebouwd voor burgemeester A.Bruins Slot. Drie jaar later stond hier het wiegje van J.A.H.J.S.Bruins Slot, de latere AR-politicus en legendarisch Trouw-hoofdredacteur. De zweepslagmotieven van de glas-in-loodramen, het hekwerk, de ronde bogen -het art-nouveaukarakter bleef liefdevol bewaard.

We steken rechts de Stationsweg over, de H.B.S.-straat in, genoemd naar de niet te missen Rijks Hoogere Burgerschool die in 1919 aan het eind ervan werd neergezet. Op nummer 6 kwam de ambtswoning voor de directeur. Die bofte. De school zelf is een pront pand, met mansarde daken, een lief torentje, en op het grasveld een tamelijk treurige feestlinde ter ere van de huwende Juliana en Bernhard. We naderen het gebied waarop Theo van Doesburg zijn Stijlstempel drukte: rond de Torenstraat. De Drachtster architect Cees Rienks de Boer vroeg Van Doesburg om het blok 'middenstandswoningen' aldaar én de Rijkslandbouwwinterschool verantwoord van kleur te voorzien. Een klein Gesamtkunstwerk dat het hoge en het schone dichter bij de mens moest brengen.

Tot teleurstelling van de kunstenaar bleek een en ander al snel te hoog gegrepen. ,,Over het algemeen'', zou de architect later zeggen, ,,zijn de mensen hier te ernstig voor die dingen.'' Het houtwerk kreeg weliswaar de primaire kleuren die Van Doesburg wenste, maar het werd binnen een jaar overgeschilderd. Het ontwerp voor de achtertuinen, ook gedacht in Stijlstijl, verdween in een diepe la. Alleen de glas-in-loodramen voor de school kwamen er: abstracte boeren die zaaien, rooien, spitten en maaien. En de snierende bijnaam, die bleef ook: Papegaaienbuurt.

Ruim zestig jaar later, in 1988, zorgde een krachtige lobby voor eerherstel. Het huizenblok en de school kregen een schilderbeurt à la Van Doesburg. Zelfs Japanners reizen er sindsdien voor naar Friesland. De laatste jaren ijvert de historische vereniging Smelne's Erfskip voor erkenning als rijksmonument.

We wenden de blik naar de papegaaienpanden. Fraai? Hmm. Curieus is meer het woord. De kleuren van het houtwerk zijn weliswaar primair, maar het is net of er een grauw vliesje overheen hangt. Dat menig bewoner zijn middenklasser in de tuin parkeert, doet ook nogal afbreuk. Het zou misschien helpen als Van Doesburgs oorspronkelijke concept -hij wilde de buitenmuren wit pleisteren- alsnog werd uitgevoerd.

Een kort moment mediteren we voor Torenstraat 5. Daar woonde tot zijn tiende een zekere Harry Kuitert -toen nog een keurig gereformeerd jongetje. Aan het gymnastiekveld achter de langgerekte tuinen, nu parkeerterrein, bewaart de beroemde theoloog mooie herinneringen.

Het huis ernaast, Torenstraat 3, is het enige in de Papegaaienbuurt dat nog in eigendom is van de gemeente. De vriendelijke huurster ('Ik blijf hier mooi zitten zolang het kan') wil ons best rondleiden. Beneden lijkt alles in goede staat, het plafond van de bovenverdieping bruint en bolt van de vocht. De huiseigenaar maakt weinig haast, begrijpen we. En wat vindt de bewoonster van haar kleurige kozijnen? ,,Och ja'', zegt ze als een echte noorderling. ,,Het is zo.'' Nog even een ommetje door het knusse Beter Wonen, socialistisch hoogstandje in arbeiderswoningbouw uit 1921, nog even een blik op het oudste gebouw van Drachten, de stoere hervormde kerk met geelhouten torentje uit 1743, en we wandelen weer op waar ooit de Drachtstervaart stroomde. Dat water komt trouwens terug - in 2008, als alles goed gaat. Ook in het nuchtere Drachten heeft de neoromantiek toegeslagen.

Tijd voor een late lunch, bij 't Smelnehûs, voorheen gemeentehuis. Nu zit er een grand café met attente bediening en te dure broodjes. Op het dagmenu: papegaaienvisfilet. Maar dat zal toeval zijn.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden