'Draaien terwijl je stilstaat'

Een op de zes Nederlanders heeft regelmatig last van duizeligheid. Bij 70-plussers is dat zelfs een op de vijf. Een onderschat probleem, maar er is wel wat aan te doen.

'In augustus begon het. Alsof de kamer om me heen draaide. Toen ik wilde gaan zitten, kwam ik op de leuning van de stoel terecht." Miny (65) heeft haar hele leven hard gewerkt in de bejaardenzorg en dacht nu te kunnen genieten van haar pensioen en haar kleinkinderen. De aanvallen gooiden roet in het eten. "Heel vervelend. Ik kan niet meer even op de fiets een boodschap doen of tikkertje spelen met mijn kleinkind. Nu heb ik gelukkig een lieve partner, maar ik wil niet hulpbehoevend zijn."

Via de huisarts kwam Miny terecht in het Apeldoorns Duizeligheidscentrum van Gelre ziekenhuizen, een landelijk expertisecentrum. Daar bleek dat ze last had van BPPD, Benigne Paroxysmale Positionele Duizeligheid. Miny: "Zelf vertaal ik het als losgeraakt gruis, dat is gaan rondzwerven in mijn evenwichtsorgaan. Door mijn hoofd en bovenlichaam te kiepen, zorgt de laborant ervoor dat het gruis weer op zijn plek komt."

Het 'kiepen', zoals Miny het noemt, is de zogeheten Epley-manoeuvre, een reeks nogal abrupte hoofdbewegingen. Die zorgen ervoor dat losgeraakte kristalletjes weer op de goede plaats in het evenwichtsorgaan terecht komt (zie ook de toelichting hiernaast).

Inmiddels is Miny voor de derde keer 'gekiept', maar zij is een uitzondering, zegt Tjasse Bruintjes, KNO-arts. "Meer dan 90 procent van de patiënten met BPPD is na één behandeling verlost van de klachten."

In het duizeligheidscentrum ontvangen Bruintjes en neuroloog Roeland van Leeuwen jaarlijks zo'n 1200 patiënten. Miny: "Je wordt in een stoel gezet in het pikkedonker en langzaam rondgedraaid. Je denkt dat je draait terwijl je stilstaat." De beweging van de pupillen wordt gemeten ten opzichte van de beweging van het hoofd. Dat zegt iets over de werking van het evenwichtsorgaan. Neuroloog Van Leeuwen: "In het donker gaan er geen visuele signalen naar de hersenen; wat je ziet aan oogbewegingen wordt veroorzaakt door het evenwichtsorgaan. In feite zijn de ogen de spiegels van het evenwichtsorgaan. Ook bij het kiepen kijken we steeds naar de oogbeweging."

Bij twintig procent van de patiënten met duizeligheid is de oorzaak het loslaten van de kristalletjes (BPPD). Andere oorzaken zijn de ziekte van Ménière - een chronisch aantasting van het binnenoor, waarbij medicijnen de klachten kunnen verlichten - en een infectie van de evenwichtszenuw.

In ongeveer de helft van de gevallen ligt de oorzaak van duizeligheid buiten het evenwichtsorgaan: lage of hoge bloeddruk, medicijngebruik, een angststoornis of hyperventilatie. "Vaak zien we ook een combinatie", vertelt Van Leeuwen. "Mensen hebben bijvoorbeeld een aanval van duizeligheid gehad als gevolg van BPPD. Die kan vanzelf zijn overgegaan, maar daarvan kunnen ze zo bang of onzeker zijn geworden dat alleen al de angst voor zo'n aanval leidt tot duizeligheid."

Bruintjes en Van Leeuwen schatten dat 70 procent van de doorverwezen patiënten heeft moeten verzuimen op het werk, een vijfde zelfs meer dan een jaar. Eén op de tien van de naar Apeldoorn verwezen patiënten wordt volledig arbeidsongeschikt. "In veel gevallen is dat niet nodig", zegt Bruintjes. "Van de patiënten die bij ons binnenkomen, heeft 40 procent geen diagnose en 55 procent een verkeerde diagnose." Bruintjes en Van Leeuwen trainen artsen, fysiotherapeuten en klinisch laboranten. "Te lang zijn duizeligheidsklachten weggewuifd met 'het gaat wel weer over' of 'je moet ermee leren leven'. Gelukkig wordt duizeligheid steeds meer serieus genomen en zijn er ook steeds meer mogelijkheden voor behandeling."

Kanaaltjes en holtes ter grootte van een eurocent
Bij beide oren vinden we de evenwichtsorganen. Ingenieuze constructies die elk bestaan uit drie halfcirkelvormige kanaaltjes en twee holtes die met vloeistof zijn gevuld. De halfcirkelvormige kanaaltjes registreren de draaibeweging van ons hoofd - de hoekversnelling - terwijl de twee holtes op- en neergaande bewegingen registreren, inclusief de zwaartekracht. Het geheel heeft het formaat van een eurocent. Kanaaltjes en holtes zijn voorzien van trilhaartjes die de beweging van ons hoofd omzetten in een elektrisch signaaltje dat via de evenwichtszenuw wordt verstuurd naar het evenwichtscentrum in de hersenstam. In de holtes zijn die trilhaartjes voorzien van kleine kristalletjes. Die kunnen losraken en gaan zwerven in de kanaaltjes, waardoor ze een specifieke vorm van duizeligheid (BPPD) veroorzaken.

"Beide evenwichtsorganen sturen continu signalen naar de hersenen", vertelt Floris Wuyts, hoogleraar en directeur van onderzoekscentrum voor evenwicht van het Universitair Ziekenhuis van Antwerpen. "In rust houden die elkaar in evenwicht. Als we ons hoofd bewegen verandert de frequentie en dat wordt geregistreerd in het evenwichtscentrum in onze hersenen."

In het evenwichtscentrum komen meer signalen binnen, onder andere van onze ogen en van onze spieren. Met die signalen bouwen onze hersenen een interne voorstelling op van onze positie in de ruimte en sturen op basis daarvan weer signalen naar ogen en spieren. Dat gaat in microseconden.

Wuyts: "Als je je vinger op armlengte heel snel heen en weer beweegt en je hoofd stilhoudt, zie je die vinger vaag. Houd je je vinger stil en beweeg je je hoofd snel heen en weer, dan zie je je vinger wel scherp. Een vorm van beeldstabilisatie die we summierder ook aantreffen op moderne filmcamera's. Het evenwichtsorgaan signaleert de snelle hoofdbeweging en stuurt de signalen door naar de hersenen. Op hun beurt sturen die een signaal naar de oogspieren, zodat de ogen het beeld kunnen blijven volgen."

Duizeligheid ontstaat bij conflicterende signalen. Een bekend voorbeeld is wagenziekte. Een bijzondere vorm daarvan is ruimteziekte. Wuyts doet onderzoek bij astronauten als André Kuipers. In gewichtloze toestand ervaren ze geen zwaartekracht, waardoor de evenwichtsorganen hun houvast verliezen. Op een gegeven moment passen de hersenen zich aan, maar voor het zover is, heeft zeker tachtig procent last van misselijkheid en braken.

Kunstevenwichtorgaan
Afgelopen najaar is bij wijze van experiment bij drie mensen een kunstmatig evenwichtsorgaan geïmplanteerd. Het bestaat uit een onderhuidse chip, voorzien van microscopisch kleine gyroscopen (draaitollen) en versnellingsmeters, die de hoofdbewegingen registreren en via een microprocessor omzetten in een elektrisch signaal. Via een dunne draad en elektroden wordt het signaal doorgegeven aan de evenwichtszenuw in het binnen-oor.

In de afgelopen maanden is gebleken dat het kunstmatig orgaan goed werkt, vertelt Herman Kingma, hoogleraar aan de Universiteit Maastricht. "In de draaistoel zien we de goede oogbewegingen. Het apparaat werkt. Als we de patiënten op de loopband zetten, dan kunnen ze een tekst op afstand lezen. De combinatie van ogen en evenwichtsorganen - die zorgt voor beeldstabilisatie - werkt dus ook. We weten nog niet goed hoe het allemaal werkt. De mensen worden ook duizelig. Daarom zetten we het evenwichtsorgaan alleen aan in een beschermde omgeving." Mocht het kunstmatig evenwichtsorgaan goed door de testen komen, dan kan het voor één op de duizend tot tweeduizend patiënten een uitkomst zijn.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden