Draag democratie uit of je krijgt Al-Kaida

Wat kunnen denkers zeggen over het nieuws, over wat krantenlezers schokt of juist koud laat? Tweewekelijks laten wijsgeren uit Trouws filosofisch elftal hun gedachten erover gaan. Vandaag: de Amerikaanse president George W. Bush zegt wereldwijd democratie te promoten. Is democratie een universele waarde? Of heeft de Amerikaanse politicoloog Samuel Huntington gelijk: wat universalisme is volgens the West, is imperialisme volgens de rest?

'Als Bush het over democratie heeft, is hij niet uit op een gedachtewisseling, maar wil hij ons de mond snoeren'', zegt de Twentse politiek filosoof Annemarie Mol.

,,We mogen niet aan het buitenlandse beleid van de Verenigde Staten twijfelen, is de boodschap, want dat is erop gericht 'democratie' te verspreiden. Als de Dayak in Kalimantan op hun beurt 'democratie' roepen, proberen ze te bereiken dat de bosbouwbedrijven ophouden hun land kaal te kappen. Dat is iets heel anders.''

Mol wil maar zeggen: let op wie over democratie spreekt en wat daarmee bedoeld wordt. Ze houdt niet van de arrogantie waarmee filosofen universele waarden poneren, voor iedereen geldig. Ze is zo democratisch dat ze ook de democratie niet als een universele waarde ziet.

,,Filosofen hebben vaak gesteld dat ze zich met behulp van de rede los kunnen maken van de concrete situatie waar zij in zitten om na te denken over zaken die van alle tijden en plaatsen zijn. Maar dit beschouw ik als een monotheïstische fictie.''

Afshin Ellian, jurist en filosoof aan de Universiteit Leiden, denkt er anders over. ,,Democratie is geen waarde, maar een samenlevingsvorm die een pluriformiteit aan waarden mogelijk maakt. Zij is het meest stabiel, omdat ze het dichtste aansluit bij het natuurlijke verlangen van de mens naar vrijheid. Dat verlangen is universeel. Niet alleen mensen in het Westen willen vrij zijn, maar ook mensen in China en Iran.''

Ellian zou graag een misvatting over democratie de wereld uithelpen: de gedachte, die volgens hem vooral in het Midden-Oosten heerst, dat in een democratie de meerderheid alles mag bepalen wat die maar wil. ,,De democratie is in de eerste plaats een rechtsstatelijk systeem. De meerderheid mag niet democratisch besluiten om een minderheid uit te moorden.''

Mol onderschrijft het belang van een rechtsstaat. Ze heeft alleen grote twijfels over de Amerikaanse pogingen om deze te exporteren.

,,Ik vond het ironisch commentaar van de Duitse filosoof Peter Sloterdijk wel op zijn plaats. Op de tentoonstelling Making Things Public is een video te zien waarop hij doet alsof hij een ingenieur is, die een 'opblaasbaar parlement' heeft ontworpen. Een ding van plastic dat je overal ter wereld neer kunt zetten -en dan vergaderen er mensen en bestaat er parlementaire democratie. Maar zo werkt het niet. Temeer niet waar de landen waar die parlementen terechtkomen, als nationale staat vaak mislukte experimenten zijn; met grenzen die in de koloniale periode met de liniaal getrokken zijn, dwars door oude sociale verbanden heen.''

Mol: ,,En dan hebben we het nog niet eens over wat democratie in de VS zelf voorstelt. De economische bestaansonzekerheid daar: in een paar weken kun je je baan kwijtraken en vervolgens je huis. De gevangenissen. De ziekenhuizen voor mensen zonder verzekering. Ik heb niet het idee dat dat nou allemaal het exporteren waard is.''

Ellian: ,,Het is niet waar dat Bush de Amerikaanse democratie wil exporteren. De democratieën in Japan en Zuid-Korea zijn geen kopieën van Amerika. De nieuwe democratieën in Afghanistan en Irak zijn dat evenmin. En natuurlijk is er veel mis met de Amerikaanse democratie. Democratie is niet het ideale model. Maar ze is wel het beste wat we hebben. En het fijne ervan is dat ze altijd voor verbetering vatbaar is. Dictaturen daarentegen zijn nooit te verbeteren.''

,,Als Bush op een oorlogskerkhof in Nederland hard 'democratie' roept'', vraagt Mol zich af, ,,doet hij dan iets goeds, of claimt hij de heldendaden van een generatie voor hem voor zijn eigen politieke doeleinden? Het lijkt toch echt vooral op dat laatste: hij suggereert dat de Amerikaanse rol bij het verjagen van de nazi's vergelijkbaar is met zijn oorlog in Irak. En glimlacht zelfingenomen en tevreden.''

Ellian: ,,Ik denk dat je de kracht van woorden onderschat. Toen Ronald Reagan de Sovjet-Unie het Rijk van het Kwaad noemde, reageerden progressieve intellectuelen furieus. Maar de Russen waren er blij mee. En zo is het nog steeds. De meerderheid van de wereldbevolking gaat gebukt onder tirannie. Voor hen zijn dergelijke woorden van Bush hoopvol.''

Mol is niet overtuigd. ,,Maar George Bush liegt als hij zegt dat hij democratie brengt. Wereldwijd is dat niet wat de VS doen. Wat hij verzwijgt, is dat de Verenigde Staten types als Bin Laden en Saddam Hoessein eerder juist gesteund hebben. Of Pinochet, toen hij Allende vermoordde. En ga zo maar door. Tot op de dag van vandaag steunen de VS volstrekt ondemocratische staten zoals Saoedi-Arabië.''

Ellian: ,,Door 11 september zijn de Amerikanen tot het inzicht gekomen dat het laten voortbestaan van onvrije staten in het buitenland, zoals Afghanistan of Irak, levensgevaarlijk is. Mensen die in de duisternis van politieke tirannie en economische corruptie leven, vormen namelijk een makkelijke prooi voor haatzaaiende ideologen. Links zou blij moeten zijn dat deze regering van Bush het licht heeft gezien. Deze is tot de conclusie gekomen: als je de democratie niet naar de wereld brengt, zullen de mensen naar jou toekomen maar dan met de doelen van Al-Kaida.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden