reportage

Dorstige Russen houden van hun wodka - ze kopen er weer meer van

Wodka in een slijterij in Moskou.Beeld AFP

Sinds 2004 daalde de drankconsumptie in Rusland, nu stijgt die weer. De balans: veel sterke drank, veel doden.

"Een...twee...drie!" Luidkeels de maat aangevend beent een jongeman met groene baret en in blauwgestreept t-shirt met onvaste reuzenpassen over het trottoir, op weg naar wie weet waar. Hij is stomdronken, net als zovele andere oudgedienden van de Russische grenstroepen op hun professionele feestdag. Collectieve onderdompeling in de hoofdstedelijke vijvers en fonteinen is een vast ingrediënt van deze met alcohol doordrenkte dag.

Het zijn dagen dat Rusland zijn aloude imago recht lijkt te doen, als een land waar de alcohol sinds onheuglijke tijden rijkelijk vloeit.

Een hardnekkig misverstand, zegt een stellige Aleksandr Nemtsov (84), die al meer dan dertig jaar als arts en wetenschapper het drinkgedrag van de Russen nauwlettend volgt. Pas na de Tweede Wereldoorlog, zegt hij, zijn de Russen veel gaan drinken, daarvoor was Rusland een middenmoter in Europa. 

Ook nu nog wordt er niet eens zoveel meer gedronken dan in Groot-Brittannië of Tsjechië, al kunnen die er ook wat van. Een volwassen Rus drinkt gemiddeld ongeveer vijftien liter pure alcohol per jaar, tegen zeven per volwassen Nederlander.

"Wij behoren steevast tot de top vijf, zes of zeven van Europese landen wat betreft de inname van alcohol", legt Nemtsov uit. "Maar wij onderscheiden ons door de ernst van de gevolgen. Dat komt ook doordat bij ons de sterke drank domineert, die is veel giftiger en de gevolgen zijn ernstiger. Tel daarbij op de kwaliteit van onze gezondheidszorg en voeding, van het leven in het algemeen en de onverschillige houding van de Rus ten aanzien van de eigen gezondheid." 

Het leidt tot meer ongelukken op het werk of op de weg, meer gevallen van doodslag en zelfmoord, meer scheidingen ook.

Feestdagen

Hoezeer het alcoholgebruik in Rusland verschilt van dat in veel andere landen leert een blik op de statistieken. Nemtsov, in Rusland dé specialist op zijn vakgebied, kijkt vooral naar het aantal mensen dat overlijdt door alcoholvergiftiging en het aantal geregistreerde gevallen van psychose door alcoholgebruik. Die cijfers zijn veel betrouwbaarder dan de verkoopcijfers, waarbij illegaal gestookte alcohol buiten beeld blijft. 

"Er zijn twee seizoenspieken: een piek in januari, die verband houdt met de feestdagen, en een piek in de zomer. De feestdagen van maart en mei springen er ook uit, maar Kerstmis en Nieuwjaar leveren de meeste sterfgevallen op."

En dat cijfer is ronduit indrukwekkend. Volgens Nemtsovs berekeningen overlijden in januari liefst 18.000 Russen meer dan normaal. "Dat is ongeveer 10 procent van alle sterfgevallen in die maand. In Nieuw-Zeeland en Amerika zie je die nieuwjaarspiek ook, maar Amerika heeft een bijna twee keer zo grote bevolking als Rusland, en daar overlijden in januari 1600 mensen bovenop het gemiddelde."

Met dank aan Poetin

Maar er zijn lichtpuntjes. Het alcoholgebruik in Rusland blijft weliswaar bovengemiddeld hoog, maar daalt wel al jaren. Na een forse terugval in de jaren tachtig - een direct gevolg van de door Sovjetleider Michail Gorbatsjov opgelegde drooglegging - bereikte de consumptie in de jaren negentig een nieuwe piek door de ruime beschikbaarheid van goedkope illegaal gestookte drank, in combinatie met economische malaise. 

Het sterftecijfer steeg navenant en de levensverwachting van Russische mannen bereikte een tragisch dieptepunt van nog geen 58 jaar. Het alcoholgebruik lag toen rond achttien liter per jaar.

De kentering ten goede was aanvankelijk vooral het gevolg van armoede in de tweede helft van de jaren negentig, waardoor er zelfs geen geld was voor goedkope zelfstook of surrogaten. Maar vanaf 2004 is een onmiskenbare en aanzienlijke terugval in de consumptie waarneembaar.

"Hoe gek het ook klinkt, maar we hebben dat te danken aan president Poetin", lacht Nemtsov. De terugloop was een onbedoeld maar welkom neveneffect van diens succesvolle pogingen meer greep te krijgen op de sterk gecriminaliseerde en grotendeels zwarte alcoholmarkt, met als primair doel de lege staatskas te spekken. De illegale stook werd aan banden gelegd en de prijzen gingen omhoog.

De jarenlange daling is gestopt en het alcoholgebruik onder de Russen gestabiliseerd. Nemtsov is niet gerust op de toekomst. Door de neergang van de economie en toenemende armoede grijpen de Russen weer sneller naar de fles, zeker sinds de accijnzen in 2015 zijn bevroren. "Vanaf 2014 wordt er weer meer alcohol verkocht. Een globale toename is er nog niet, wel pieken af en toe. Ik vrees voor een stijging van het gebruik."

Vanavond: Russische en Engelse supporters

Lallende en vaak gewelddadige supporters zijn de nachtmerrie voor organisatoren van ieder groot voetbaltoernooi, en het WK in Rusland - waar vandaag Engeland met zijn notoir innemende supporters speelt - is geen uitzondering. De verkoop van alcohol is waar mogelijk aan banden gelegd, al verschilt de aanpak per speelstad. 

Alcohol is doorgaans niet verkrijgbaar in de wijde omtrek van de stadions. Waar dat wel het geval is mag het alleen in plastic flessen of glazen over de toonbank. Paradoxaal genoeg is bier soms juist wel verkrijgbaar in de stadions vanwege contractverplichtingen tegenover sponsors, waardoor alle overige maatregelen de fans nuchter te houden vergeefs blijken. Afgezien daarvan is de verkoop van alcohol na elf uur 's avonds in Rusland sowieso verboden.

Lees ook

De Nederlandse comazuiper blijkt al te vaak een senior

Ouderen maken een inhaalslag met alcoholmisbruik. De staatssecretaris is bezorgd en de expert spoort hem aan tot actie. 'Het wordt tijd voor een Sire-campagne.'

Steeds een excuus voor een glaasje

Met de actie 'Veertig dagen geen druppel' hoopt ouderenbond KBO-PCOB 55-plussers te verleiden de drank eens te laten staan. Want dat kan geen kwaad. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden