Dordrecht: watertoren wordt opnieuw icoon

Ze zijn meestal puur gebouwd voor de functionaliteit, niet voor de schoonheid. Maar zoveel jaar later denken we daar vaak heel anders over. Gasfabrieken, watertorens en stoomgemalen die hun functie hebben verloren, willen we liever niet afbreken. Hoe kun je deze gebouwen behouden, zonder het land te laten volstromen met onbruikbare monumenten? Deel 1 van een serie: de watertoren.

De oude zwart-wit luchtfoto trok ze uiteindelijk over de streep. Er waren ontzettend veel redenen om er niet aan te beginnen: het opknappen van een oude, vervallen watertoren, aan de rand van Dordrecht in een uithoek waar niemand kwam die er niet per se moest zijn, tot een hotel en café-restaurant. „Wij waren aanvankelijk absoluut niet geïnteresseerd”, vertelt een van de eigenaren, Daan van der Have. „Het was echt een desolate bende. Een industrieterrein, met een foeilelijk gebouw van Eneco vlak voor de oude watertoren. Dichtgeslibte baggertroep rondom. Parkeerterreinen.”

Maar op de oude foto’s zagen Van der Have, Dorine de Vos en Hans Loos, de vroegere initiatiefnemers en eigenaren van Hotel New York in Rotterdam en nog een handvol andere grote horecaprojecten, hoe het gebouw er vroeger bij had gestaan. Een trots gebouw aan het water, een architectonisch icoon voor de wijde omgeving met een enorme tuin, bijna een landgoed, eromheen. En ineens zagen ze het.

De gemeente Dordrecht wilde het gebied op het oude ’Eneco-terrein’ al langer ontwikkelen tot een aantrekkelijk nieuw stadsdeel. En de ambtenaren hadden gezien hoe het drietal in Rotterdam van het oude hoofdkantoor van de Holland-Amerikalijn een goedlopende en door het hele land bekende horecagelegenheid maakte en vooral dat deze de hele stadsontwikkeling op de Kop van Zuid aanjoeg. Uiteindelijk sloten de gemeente Dordrecht en het drietal een overeenkomst. Van der Have, De Vos en Loos zouden de gebouwen en de tuinen verbouwen en exploiteren: een hotel in de watertoren, een café-restaurant in het oude pompgebouw. De gemeente droeg drie ton bij aan die verbouwing (die uiteindelijk het exorbitante bedrag van zes miljoen zou kosten) en zou daarnaast onder meer zorgen dat de oude watersituatie hersteld werd. De toren moest weer aan het water komen te liggen. Ook het gebied eromheen was cruciaal: tussen de toren en het pompgebouw moest een grote moestuin aangelegd worden.

En toen kon het werk aan ’Villa Augustus’ beginnen. De toren uit 1882 moest geschikt gemaakt worden als hotel, compleet met alle moderne eisen voor veiligheid en brandweer. Hét dilemma bij het hergebruik van een dergelijk gebouw is natuurlijk: hoe houd je het zo veel mogelijk in originele staat, terwijl je het toch intensief wilt gaan gebruiken?

Er moesten bijvoorbeeld een brandtrap en een lift gebouwd worden. Die zijn uiteindelijk aan de buitenkant terechtgekomen – misschien wel de meest ontsierende ingreep die is gedaan. „We hebben overwogen in elk geval de lift binnen te bouwen. Maar dan zouden we al zo veel ruimte kwijt zijn. Bovendien zouden we dan naar ons idee te veel ingrijpen in het gebouw. In deze situatie kun je de trap en de lift weer weghalen als je dat ooit zou willen. Daarmee doen we het gebouw minder geweld aan dan als je dat binnen zou realiseren.”

De watertoren bevatte altijd al twaalf machinistenwoningen. Die waren betrekkelijk eenvoudig tot kamers te verbouwen – alleen al omdat ze ramen en deuren hadden. Het huzarenstukje was vervolgens om hotelkamers in het waterreservoir te maken. Dat was andere koek. Er moesten deuren en ramen uit de enorme smeedijzeren bak gezaagd worden, liefst zonder dat de hele constructie in elkaar zakte. „Dat heeft natuurlijk wel wat moeite gekost”, zegt Van der Have met gevoel voor understatement. „Het was echt een soort inferno. Mannen met bezwete, ontblote bovenlijven die op steigers dertig meter hoog dagenlang aan het branden en lassen waren.”

Het reservoir was technisch het ingewikkeldste onderdeel van de verbouwing, maar riep ook de meeste discussies op. De welstandscommissie was er aanvankelijk sterk op tegen dat ook het waterreservoir verbouwd zou worden. Het was een van de weinige vlakwaterreservoirs die in Nederland bestaan. Een deel van de commissie vond dat het reservoir onverantwoord beschadigd is door de ingreep. „Er zijn natuurlijk deuren en ramen uitgezaagd. We hebben extra verstevigingen moeten aanbrengen. Maar het probleem is: hou je alles zoals het is, dan ziet niemand het, en vervalt het gebouw langzaam. Restaureer je het gebouw zonder iets te veranderen, dan is het niet te exploiteren en kost het te veel geld. In beide gevallen zien heel weinig mensen de schoonheid van het gebouw of het bijzondere van de constructie.”

Zes miljoen is geen geringe investering, maar het lijkt nog weinig voor wat er allemaal moest gebeuren, en vooral voor de complexiteit van het werk. „Het kon ook alleen maar omdat we alles zelf hebben gedaan. Alles bedacht, ontworpen, getekend. Het aannemerswerk, de aanleg van de tuin. En wij geven gewoon geen geld uit aan marketing en promotie. Helemaal niets. Mensen moeten maar aan elkaar vertellen hoe leuk het is. En dan houd je geld over, voor zo’n tuin bijvoorbeeld.”

Op een mooie zomerdag is het in elk geval geweldig toeven op het terras van Villa Augustus. In de tuin is permanent ’drieënhalve tuinman’ aan het werk. Arbeidsintensieve bietjes en courgette dus, de keuken is prima. Slapen in een van de acht kamers in het oude reservoir is helemaal spectaculair. Uitzicht op de tuinen, de oude stad of de rivier met de aanlegsteigers, waar de boot naar Rotterdam vertrekt. Imposante ijzeren trekstangen die de constructie bij elkaar houden, lopen dwars door de kamers. Onder je blote voeten de 130 jaar oude klinknagels in de smeedijzeren vloer. Het is met recht een historische sensatie te noemen.

(Trouw)
De verbouwde watertoren van Dordrecht is nu in gebruik als hotel Villa Augustus. Imposante ijzeren trekstangen die de constructie bij elkaar houden, lopen dwars door de kamers. Een overnachting is een historische sensatie. (FOTO'S JÿRGEN CARIS, TROUW)
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden