Doos dicht, weg ermee

In de interviewserie 'Zelfkritiek' zoekt Trouw bij romanciers, beeldend kunstenaars, dansers, dichters en fotografen naar de kunst der zelfbespiegeling. Vandaag het ontwerpersduo Armand Mevis en Linda van Deursen.

Peter Henk Steenhuis

Hoewel hun producten de openbare ruimte nadrukkelijk kleuren, zien ontwerpers zichzelf zelden als beeldend kunstenaar. Ook het duo Armand Mevis (1963) en Linda van Deursen (1961) waakt ervoor de eigen ontwerpen kunst te noemen. Want ze zijn niet vrij, naar eigen zeggen. Ze hebben immers altijd te maken met opdrachtgevers. Mevis & Van Deursen maakten onder meer catalogi voor het Stedelijk Museum in Amsterdam, stichting Artimo en NAi uitgevers, ontwierpen de huisstijl van Rotterdam Culturele Hoofdstad 2001, de postzegels bij het huwelijk van Willem-Alexander en Máxima en zijn nu net begonnen aan de nieuwe huisstijl voor Museum Boijmans Van Beuningen.

Toch betekent deze veelzijdigheid niet dat hun werk slecht te karakteriseren zou zijn. Hun werk is conceptueel, heeft een duidelijk handschrift en wordt binnen hun vakgebied in binnen- en buitenland zeer geprezen. Of ze nu alleen de vormgeving van een boek doen of een KPN-agenda maken, de ontwerpen van het duo Mevis & Van Deursen 'wringen' altijd ergens, zoals ze dat noemen.

Linda van Deursen zegt geen enkele affiniteit te hebben met mooie, esthetisch verantwoorde ontwerpen die alleen maar naar zichzelf verwijzen. ,,Een goed ontwerp moet er volgens ons niet te ontworpen uitzien, maar moet gebaseerd zijn op een duidelijk idee, dat iets toevoegt aan de inhoud. '' Van Deursen: ,,Maar soms leidt die vrijheid tot een ontwerp waar kennelijk niemand op zit te wachten, hoewel je zelf het idee hebt iets goeds gemaakt te hebben. Dit kwam het duidelijkst naar voren bij de KPN-agenda voor 1997, het jaar dat KPN is opgesplitst in PTT Post en KPN Telecom. Het maken van die agenda is een eer. Het is een redelijk vrije opdracht, alleen het formaat en de bindwijze zijn altijd gelijk. Iedere ontwerper die gevraagd wordt de agenda te ontwerpen maakt deze in principe twee jaar achter elkaar.''

Wat is er eervol aan het maken van een agenda?

Mevis: ,,De oplage van de agenda ligt rond de 60.000 exemplaren en wordt rondgestuurd aan relaties en personeel uit alle regionen van het bedrijf. Je hebt daardoor toch een hele verantwoordelijkheid, want die agenda vertegenwoordigt het hele bedrijf. Maar het aantrekkelijke van de opdracht was de vrijheid. Wij konden zelf met een voorstel voor de inhoud komen. Terwijl we aan het werk waren, hadden we ook steeds het idee: dadelijk wordt er iemand in het bedrijf wakker en zegt: 'Nee, dit moeten we toch maar niet doen'.''

Van Deursen: ,,Aanvankelijk dachten wij ook: een kalendarium is snel gemaakt. Het is een typische bureauagenda, hij ligt bij iedereen op tafel en wordt voornamelijk gebruikt voor werkafspraken. Door de jaren heen was het altijd een mooie agenda. Speciaal papier, chique omslag - die agenda's vielen op door hun aankleding. Ze zagen er duur uit, het was duidelijk dat je een stevig budget had om mee te werken.''

,,Maar als ontwerpers zijn wij niet geïnteresseerd in die aankleding. Wij willen de dingen niet mooi maken, wij willen ze goed maken. Wij willen inhoudelijk iets toevoegen of naar voren brengen. Met die gedachte zijn we ook naar die KPN-agenda gaan kijken. We vroegen ons af wat de essentie is van een agenda. Een agenda registreert ons werkende leven. Een ander deel van ons leven bestaat uit vrije tijd. Wij besloten in deze agenda beide kanten aan bod te laten komen. De ene zijde van de pagina zou uit een formele weekindeling bestaan, de andere zijde moest een beeldessay worden dat laat zien wat mensen doen wanneer ze vrij zijn. De beelden waren zo geordend dat zij 24 uur beslaan. We hadden het idee dat die beelden de gebruikskant van de agenda niet in de weg moesten zitten, daarom hebben we gewerkt met uitvouwpagina's.''

Mevis: ,,Daarnaast kon het in deze beelden toch ook nog heel terloops over KPN gaan, net zo terloops als wij in het dagelijks leven gebruikmaken van hun diensten. Bellen, televisie kijken, internetten, de post openmaken - op tijden dat mensen zogenaamd niks doen.''

,,Wij wilden geen geïdealiseerde wereld oproepen waarin knappe mensen mooi gekleed gaan, gezond en gelukkig zijn en alleen maar leuke dingen doen op hun vrije dag. Wij hebben fotografen uitgezocht die op een realistische manier het alledaagse in beeld brengen. Denk aan foto's van Bertien van Manen, Hans Aarsman of Nan Golding. Zij fotograferen niet direct datgene wat mooi wordt gevonden.''

,,We legden dit voorstel, dat we zelf wel vrij ver vonden gaan, voor aan een werkgroep die de productie van die agenda begeleidde. Het waren mensen uit verschillende lagen van het bedrijf. Men was enthousiast over het idee. Totdat ze de foto's zagen. Want daar stond bijvoorbeeld iemand op die onder de douche ging, met op de achtergrond een tegelwand met enkele kapotte tegeltjes.''

Wat is er tegen een kapot tegeltje?

,,Niets,'' zegt Linda van Deursen. ,,Waar het om ging, was dat de leden van de werkgroep de foto's onmiddellijk in verband brachten met hun bedrijf. En vooral met de uitstraling van KPN. En nou is misschien een kapotte tegelwand nog niet zo erg, maar wat te doen met een rokend personage? Alle foto's waarop gerookt werd en alcohol gedronken, vielen af.''

Mevis: ,,Het waren interessante discussies. Mag er een foto in van een vrouw die zit te huilen? Van twee zoenende mannen? Wij hadden nooit kunnen vermoeden dat dit soort beelden problematisch zou kunnen zijn.''

Van Deursen: ,,Homoseksualiteit leverde in eerste instantie een hele discussie op. Maar toen een van de leden van het werkgroepje voorrekende dat een op de tien Nederlanders homoseksueel was, en het bedrijf dus zo en zoveel homoseksuelen kende, was het geen probleem meer.''

Uiteindelijk is de agenda gekuist en aangepast aan het ideaalbeeld van KPN?

Mevis: ,,Nee. Voor ons was een aantal foto's echt noodzakelijk. Als die af zouden vallen, zou er een hele andere agenda overblijven, namelijk precies die agenda die we niet wilden maken, met leuke, aardige en blije mensen. In je vrije tijd doe je natuurlijk niet alleen maar leuke dingen. Er zijn ook momenten die niet leuk zijn, je maakt wel eens ruzie, of je krijgt te maken met tegenslag. Die foto van die huilende vrouw was daardoor onmisbaar.''

Van Deursen: ,,We zijn er gelukkig goed uitgekomen. De agenda is gemaakt en rondgestuurd, naar Groningen, naar Maastricht, het hele land door, naar personeel, naar zakenrelaties, naar iedereen die al jaren gewend was een esthetisch verantwoorde agenda te ontvangen.''

Toch zeiden jullie dat je soms een goed ontwerp maakt waar niemand op zit te wachten. Wat was er dan mis met deze agenda?

Mevis: ,,We kregen hem terug''.

Terug? zestigduizend exemplaren?

Mevis lachend: ,,Nee, niet allemaal. Ze zullen wel voor een groot deel in de papiermolen terecht zijn gekomen.''

,,Dat betwijfel ik'', relativeert Linda van Deursen. ,,Ik denk dat veel mensen de agenda wel waardeerden, maar de leidinggevenden zijn zich rot geschrokken toen ze de dozen openmaakten, en door de weinig flatteuze foto's bladerden. 'Dit zijn wij niet,' moeten ze gedacht hebben, 'doos dicht, en weg ermee'.''

Misschien had een inleiding geholpen?

Van Deursen: ,,Die stond er in. Nee, de fout was - en dat is ook de kritiek die we op dit project hebben - dat wij onderschat hebben en er daardoor ook geen rekening mee hebben gehouden, dat mensen van KPN zich hoe dan ook zouden identificeren met die beelden. Kennelijk was dit idee te revolutionair voor hen. Ik vind het jammer dat ik niet heb kunnen bedenken dat hun werknemers deze agenda helemaal niet wilden hebben.''

Mevis: ,,Gewoonlijk werken wij voor de kunstwereld, een tamelijk geïsoleerde wereld, waarbinnen veel meer mogelijk is, en waar deze agenda zeker niet dit soort reacties zou hebben losgemaakt''

Van Deursen. ,,Er was meer. Want doordat deze agenda op zoveel weerstand stuitte, is ook de houding van KPN veranderd. Het was afgelopen met de vrijheid die ze ontwerpers gaven bij het maken van die agenda.''

Mevis: ,,Totdat wij hem maakten ging die agenda altijd over vorm. Het was een onschuldig object. Toen wij de vrijheid aangrepen om een idee uit te drukken, bleek ineens hoe gevaarlijk die agenda kon zijn.''

Jullie hebben die vrijheid misbruikt.

Mevis: ,,Het is een mooie agenda, dat vind ik nog steeds. En een mooi fotoboek. En toch ook heel belangrijk dat ie gemaakt is. Het is ook een vorm van idealisme om te geloven dat je een agenda kunt maken die het leven reflecteert.''

Van Deursen: ,,Het is wel zo, dat wij het onmogelijk hebben gemaakt voor de ontwerpers die na ons kwamen. Niemand krijgt meer de vrijheid die wij hadden. Vanaf toen werd de KPN-agenda een middel om de identiteit en de doelstellingen van het bedrijf te etaleren. ''

Die vernietigde versie was de laatste KPN-agenda?

Mevis: ,,Nee. Wij hebben er zelfs het jaar erna nog één gemaakt, we mochten er immers twee maken.''

Opmerkelijk, na zo'n fiasco.

Van Deursen: ,,Klopt. Men zei: 'Nu weten we exact wat we met die agenda willen'. Wij vonden ook dat we een hele andere agenda moesten maken. Ook een waarin de identiteit van het bedrijf zichtbaar zou kunnen worden, maar wel op onze manier. ''

Dat werd dus een ontwerp zoals een reclamebureau het zou maken?

Mevis: ,,Nee. Wij hebben toch geprobeerd een idee uit te drukken. Het bedrijf zorgt ervoor dat wij met elkaar kunnen communiceren, via internet, mobiele telefonie, of post. Die verbindingen die zij tot stand brengen zijn feitelijk onzichtbaar, veel verkeer vindt ook plaats via satellieten. Die onzichtbaarheid van dit communicatieverkeer wilden wij zichtbaar maken door het hele kalendarium van de agenda te plaatsen tegen een achtergrond van wolkenluchten. Allemaal verschillende Nederlandse wolkenluchten, we waren zelfs al naar het KNMI geweest. Maar nee, dat ging dus niet door, de inmiddels opgeheven afdeling Kunst & Vormgeving van de KPN, die optreedt als bemiddelaar bij dit soort opdrachten zag de bui al hangen. Het hoofd van die afdeling reageerde verontwaardigd: 'Hoe durven jullie dit voor te stellen!' Dat was natuurlijk het moment dat we de opdracht hadden moeten teruggeven.''

Van Deursen: ,,Toen reageerden we toch anders. Ik wilde ermee stoppen, als ze ons idee niet goed vinden, prima, klaar.''

Mevis: ,,Maar ik wilde toch laten zien dat we ondanks die afwijzing toch nog wat goeds kunnen maken. Dat is alleen niet gelukt.''

Van Deursen: ,,Het is voor ontwerpers altijd wikken en wegen tussen de wensen van de opdrachtgever en je eigen opvattingen. Wat is aanvaardbaar? Zestig procent eigen idee, veertig procent opdracht? Dat kun je niet precies aangeven.''

Mevis: ,,Wel kan ik zeggen dat het uiteindelijke resultaat mij toen niet meer interesseerde. Dat is misschien wel de hardste kritiek die je op jezelf kunt hebben: dat je op cruciale momenten toch besluit een opdracht uit te voeren terwijl je er zelf al niet meer in gelooft.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden