'Door zijn dagboek konden we toch samen die reis maken'

Maarten van Riel (1982), historicus, schrijver en fotograaf

"Mijn vader was beroepsmilitair. Begin 1996, na het tekenen van het Dayton-vredesverdrag, ging hij op missie naar Bosnië. Een paar weken voor zijn vertrek heb ik een dagboek voor hem gekocht. Ik was dertien. Ik begrijp nog steeds niet goed waarom ik dat deed. Ik was amper de winkel uit of ik had al spijt van de aankoop. Maar ik mocht het niet meer ruilen. Mijn vader heeft geen diploma's, er werd in ons gezin weinig gelezen. Dat hij zelf iets zou gaan schrijven leek uitgesloten. Ik heb hem het dagboek toch gegeven, maar we hebben het er verder nooit meer over gehad.

Zeventien jaar later overleed mijn vader aan acute leukemie. Toen mijn moeder en ik een paar weken na zijn dood spullen van hem opruimden, kwamen we allemaal dingen tegen uit zijn militaire loopbaan. Hij had na Bosnië nog meer missies gedaan: Kosovo, Afghanistan en Irak. Tot mijn grote verbazing kwam ook dat dagboek te voorschijn dat ik hem eind 1995 had gegeven. Volgeschreven.

Mijn vader had wél altijd veel verteld over Bosnië, meer dan over andere gebieden waar hij was. Zelf bezocht ik het een keer, tijdens mijn studie geschiedenis. Mijn vader en ik hadden het er daarna weleens over samen naar Bosnië te gaan. Maar het was er nooit van gekomen. Door dat dagboek kon ik nu toch samen met hem die reis maken.

Ik heb een route uitgestippeld langs plaatsen die hij regelmatig noemde. Busova¿a onder andere, waar hij destijds gelegerd was. Vier weken ben ik op pad geweest. Onderweg bezocht ik opmerkelijke plaatsen, zoals een wapenfabriek en een bedevaartsoord, en heb ik mijn vader in gedachten verhalen verteld. Dat had ik de laatste maanden dat hij in het ziekenhuis lag ook gedaan, dat vond hij prettig. Hij nam dingen van mij aan.

Veel van die verhalen op reis gingen over de geschiedenis van Bosnië. In het dagboek kwam namelijk steeds naar voren dat mijn vader niet begreep wat er daar was gebeurd. Ik denk dat veel militairen dat hadden. Ze kregen voor vertrek wel allerlei handouts over zaken als: wie was Tito, wat is de islam? Maar veel mannen en vrouwen gingen voor het eerst zes maanden van huis. Die hadden wel iets anders te doen dan 's avonds nog lezen wie Tito eigenlijk was.

In zijn dagboek maakte mijn vader zich kwaad; hoe kon het toch dat buren die jarenlang vreedzaam naast elkaar hadden gewoond, elkaar plots vermoordden, elkaars honden doodmaakten, elkaars minaretten en kerken opbliezen. Hij snapte niet waar die haat vandaan kwam. Hij heeft dingen gezien die hij echt niet kon begrijpen. Hij kon niet bevatten hoe gewelddadig mensen kunnen zijn.

Het gaat in mijn boek daarom veel over Bosnië, maar zeker niet alleen. Het is een reis door het land, maar ook een reis door mijn eigen geschiedenis, door het leven van mij en mijn vader. Onderweg werd ik overvallen door een stroom aan herinneringen; het allereerste museumbezoek met mijn ouders, het seksmuseum in Amsterdam, de carnavaleske uitvaart van de oma van mijn vader, de keer dat ik viel en mijn vader mij naar het ziekenhuis bracht.

Ik herinnerde me ook hoe ik als kind zelf in het leger wilde. Ik keek veel oorlogsfilms. Het heroïsche, de broederschap spraken me enorm aan. Met mijn vader ging ik naar alle open dagen van Defensie, hij stimuleerde dat. Maar ineens was het over. Dan zei hij gekscherend: ik breek je benen als je naar een keuring gaat. Ik kan me alleen niet precies meer herinneren wanneer die omslag kwam. Het kan bijna niet anders dan na de Bosnië-missie. Toen had hij in het echt gezien wat een oorlog betekent. En heeft hij waarschijnlijk gedacht: dit moet mijn zoon niet zien, dit moet hij niet doen."

Maarten van Riel: Op reis met mijn vader (die dood is) Prometheus; 256 blz. euro 19,95

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden