Review

Door Teutonen verwoest, door Amerikanen hersteld

Wolfgang Schivelbusch: De Bibliothek von Löwen. Carl Hanser Verlag, München; geb., geïll., 243 blz.- Fl. 14,50 (ramsj, Van Gennep, Amsterdam).

Besloten werd hard wraak te nemen. 200 mensen werden op straat gedreven en doodgeschoten, ruim duizend gebouwen in de as gelegd, een negende van de stad. In de middeleeuwse lakenhal en aanpalende panden, die de bibliotheek beherbergden, gingen minstens 230 000 boeken, waaronder vele incunabelen, en een verzameling waardevolle handschriften verloren.

Hoewel de universiteit van 1425 dateerde, was de bibliotheek pas in de zeventiende eeuw gesticht. In de achttiende werd ze enorm uitgebreid met de boekenverzamelingen van opgeheven jezuïetenkloosters. In 1795 sleepten Franse bezetters - gelukkig, achteraf gezien - de 5 000 meest waardevolle boeken naar de Bibliothèque Nationale in Parijs, waar ze zich nog altijd bevinden. In de negentiende eeuw werd de verarmde verzameling weer krachtig opgebouwd.

Het treurige maar ook boeiende en soms zelfs komische verhaal van de vernietiging en wederopbouw in onze eeuw is door Wolfgang Schivelbusch beschreven in 'Die Bibliothek van Löwen - Eine Episode aus der Zeit der Weltkriege'.

Artikel 247 van het vredesverdrag van Versailles (1919) verplichtte Duitsland, de verloren gegane boekerij volledig te restitueren. Uit Duitse bibliotheken werden doubletten ingezameld. Sommige bibliotheken moesten handschriften afstaan; met name de aartsbisschoppelijke bibliotheek van Paderborn leed zware verliezen.

Maar tot de gevreesde plundering van Duitse bibliotheken kwam het niet. De Duitse Staatskommissar Richard Oehler, een neef van Nietzsche, en de Belgische Directeur de l'Office de la Restauration Louis Stainier besloten het grootste deel van de gewenste boeken op de markt te verwerven. Een speciaal gestichte Einkaufsgesellschaft Löwen GmbH kocht onder meer vijftig privé-bibliotheken. Diverse Duitse antiquariaten verdienden goed aan de bestellingen. Het resterende bedrag werd belegd in waardepapieren; uit de opbrengsten schafte Leuven tot in de Tweede Wereldoorlog maandelijks boeken aan.

De bibliotheekvernietiging riep in 1914 wereldwijd verontwaardiging op. 93 Duitse intellectuelen, onder wie Adolf von Harnack en Max Planck, reageerden met een Aufruf an die Kulturwelt. 'Zonder het Duitse militarisme', schreven ze, 'zou de Duitse cultuur allang van de aardbodem weggevaagd zijn'. Dat wakkerde de verontwaardiging pas goed aan. Leuven werd een symbool. In 1919 nam de Amerikaanse president Wilson in de ruïne een eredoctoraat in ontvangst. Een internationaal hulpcomité onder Franse leiding zamelde enkele honderdduizenden boeken in - alleen in Frankrijk al 80 000.

Een groep Amerikanen onder leiding van president Nicholas Murray Butler van de Columbia-universiteit zegde een nieuw gebouw toe, maar kreeg het geld maar niet bij elkaar. Herbert Hoover, toen minister van handel en later president, redde de Amerikaanse eer. Aan het Volksplein bouwde architect Whitney Warren een gebouw in Vlaamse-neorenaissancestijl.

Kort vóór de inwijding in 1928 ontstond een rel over het voorziene opschrift: Furore Teutonico Diruta, Dono Americano Restituta ('Door Teutoonse razernij verwoest, door een Amerikaanse schenking hersteld'). De Duitse regering protesteerde. Ook rector Ladeuze wilde de tekst niet meer. Hoe kon je zo, na Locarno, Duitse professoren ontvangen? Toen Warren, Germanenhater en bewonderaar van de Latijnse geest in het algemeen en van Mussolini in het bijzonder, de stenen op vrachtwagens liet aanvoeren, werden ze door de politie in beslag genomen.

Met 900 000 banden was de bibliotheek beter dan ooit, toen ze in mei 1940, als een van de weinige gebouwen van Leuven, getroffen werd door Duits artillerievuur. De tachtig meter hoge toren vormde een geschikt mikpunt. Volgens een getuigenis verkeerde een commanderende officier in de veronderstelling, dat de gewraakte tekst echt op het gebouw stond.

Een derde ramp trof de herstelde boekenverzameling in 1971, toen ze verdeeld werd tussen de Nederlandstalige universiteit die in Leuven achterbleef, en de Franstalige, die twintig kilometer zuidelijker gevestigd werd in Louvain-laNeuve. Het verhaal gaat dat encyclopedieën en meerdelige werken gewoon band om band verdeeld werden.

Augustus is een slechte maand voor bibliotheken. Precies 124 jaar en één dag geleden, in de nacht van 24 en 25 augustus 1870, tijdens de Frans-Duitse oorlog, ging de nog veel waardevollere bibliotheek van Straatsburg bij een beschieting verloren. En vandaag exact twee jaar geleden verwoestten Servische milities met een artilleriebombardement de nationale bibliotheek van Sarajevo. 'Löwen wurde zum Sarajevo der Europaïschen Intelligenz', schreef Schivelbusch in 1988. Nu Sarajevo om zo te zeggen zijn eigen Sarajevo werd, reageerde de Europese intelligentsia gelaten. Maar er zijn tekenen van hoop. Begin dit jaar werd aan de VU in Amsterdam een inzameling gehouden voor de bibliotheek van Sarajevo.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden