Door gruwelen gefascineerd

Floris Brinkman maakte een prachtig schilderij van Ruben Vonder. Zijn tanden steken uit, zijn handen zijn verkrampt, zijn houding is vreemd. Hij staat niet 'mooi' op het doek. En toch is het een hartverscheurend mooi portret van een zwaar geestelijk en lichamelijk gehandicapte jongen. Zelfs in de catalogus van Brinkmans werk uit de periode 1996-1999 valt het meteen op.

Met dezelfde liefde als waarmee de Noord-Hollandse schilder naar het landschap van de Provence kijkt en het licht ervan weergeeft, heeft hij naar Ruben gekeken en zijn 'licht' weergegeven. Wat er in het hoofd van de jongen omgaat, weet geen mens. En toch weet je: dit is een Mensch, het Jiddisch begrip voor een mens met een hart en een ziel.

Bij Floris Brinkmans schilderij van Ruben ervaar je dat het leven, de ziel, of hoe je ook verder wilt noemen, aanwezig kan blijven zelfs als lichaam en geest een wrak zijn. Een ziel die een ouder of verzorger kan raken en die hun kracht geeft, als ik hen mag geloven. Als kijker naar het schilderij van Ruben geloof je ze.

Hoe anders vergaat het de kijker in het Stedelijk Museum. Ook Rob Birza, Penck en Jörg Immendorff zijn kunstenaars die prachtige dingen hebben gemaakt, maar het werk van hen dat nu is tentoongesteld in Amsterdam laat je -misschien omdat ze elkaar versterken- als kijker zwaar depressief achter. Gek word je ervan.

,,Een lange tijd dacht ik dat de ziel eerder kan sterven dan het lichaam. Als je dat voor ogen houdt, begrijp je de wereld beter.'' Het zou het motto kunnen zijn van Birza, Penck en Immendorff, maar de woorden zijn niet van hen, maar van Norman Mailer. Waarschijnlijk heb ik de woorden van de Amerikaanse schrijver niet helemaal nauwkeurig weergegeven -ik viel midden in een documentaire over zijn werk en had niet zo gauw een pen bij de hand- maar de strekking klopt.

Vanwege de gruwelen die hij in boeken als 'The Executioner's Song' beschrijft, had ik van Mailer geen verklaring over het kwaad verwacht waarin de dode ziel een cruciale rol vervult. Mailer beschrijft de gruwelijke wereld van criminelen. Penck, Immendorff en nog zovele anderen schilderen de gruwelijkheid van de gewone wereld. Wat deze kunstenaars laten zien is een wereld die doordraait, zonder ziel.

Zwaar lichamelijk en verstandelijk gehandicapte kinderen die door hun innerlijk licht springlevend zijn en lichamelijk gezonde mensen die door hun innerlijke duisternis niets dan gruwelen voortbrengen. Twee werelden van uitersten. Floris schildert de eerste, Penck en Immendorff de tweede.

Door welke weergave van de werkelijkheid laten we ons leiden bij de weer opgelaaide discussie over euthanasie. Na euthanasie vanwege ondraaglijk lichamelijk lijden, kwam euthanasie vanwege ondraaglijk psychisch lijden. Door 'Brongersma' is de grens weer opgeschoven: het leven als zinloos ervaren, is genoeg om hulp bij het doden te krijgen. En ook over euthanasie bij gedementeerden wordt weer gesproken.

Zullen zij en kinderen als Ruben uiteindelijk te beschermen zijn? Te beschermen tegen de barmhartige zucht tot doden van mensen die kijken zoals de door gruwelen gefascineerde kunstenaars? Toevlucht bieden de 'Florissen' -schilders en niet-schilders- die dwars door het wrakkige oppervlakte van zware gehandicapten of gedementeerden heen kijken en een 'licht' zien dat leven 'wegdoen' onmogelijk maakt. Maar zijn er genoeg 'Florissen'?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden