Door een dubieus Dommeldal

Na decennia van verwoes-tende kanalisatie, bemesting, exploitatie en rioolstort wordt het Dommeldal weer gekoesterd. Met tal van natuurprojecten. Nu zijn de beemden weer hersteld en de aantallen insecten toegenomen.

Het vergt altijd enige lenigheid van de geest, dat wandelen in Brabant. Het is een landschap in tweespalt. Lelijk en mooi, verpest en gespaard, vernacheld en gekoesterd, stinkend en geurend, herrie en stilte liggen steeds naast elkaar. Schoonheid is hier niet onvoorwaardelijk, narigheid ligt altijd om de hoek. En toch blijft het trekken.

Borkel, het startpunt van de tocht door het Dommeldal en de plek waar de Dommel ons land binnenstroomt, maakt de tweespalt-premisse meteen waar. Het dorpsplein heeft kraak noch smaak maar binnen twee minuten is 'binnen buiten' en breekt de landelijkheid aan. Boven het riviertje zweven sierlijk de laatste libellen en in 'de ooghoek' staat mais. Het pad is aan gort gereden door crossers maar de muggen zijn alweer in winterrust of in elk geval niet langer op bloed belust.

Tegen de hoge blauwe lucht strekken ruisende populieren zich uit. Oude populieren. Kaprijp zoals dat heet, maar gelukkig hoeven deze niet economisch rendabel te wezen. Populieren horen in dit beekdal van de Dommel. Als familielid van de wilg kan ook een populier vocht velen en daarmee natte grond ten nutte maken. Populieren voor klompen, pallets, planken en natuurlijk lucifers; ook het nabije Eindhoven kreeg in 1870 zijn eigen lucifersfabriek.

Enkele zomerweken waren nat. Voor velen reden voor klagen en chagrijn, maar voor de optimisten onder ons betekent dit vooral genieten van het welig tierend groen. Geen 'hoogstaand' groen - daarvoor moet je niet in een landbouwgebied zijn - maar het paadje naast de akker heeft niet alleen een hoog 'Kapelaan Odekerke-gehalte', maar kent bovendien een schone einder. Het mijn en dijn lijkt hier niet zo strikt te worden genomen getuige de onduidelijke begrenzing van de percelen. Wel zo fijn eigenlijk.

Een stief kwartiertje verstrijkt tot opeens op beenhoogte een hoofd voorbij zweeft. Even is er verwarring, dan begrip. De Dommel is weer langszij gekomen, compleet met kanoër en natuur.

Na decennia van verwoestende kanalisatie, bemesting, exploitatie en rioolstort (tot 1950 had Eindhoven geen waterzuiveringsinstallatie) wordt het Dommeldal weer gekoesterd. Tal van natuurprojecten zijn en worden uitgevoerd, vele met mooie resultaten. De insectenrijkdom nam toe, in de herstelde beemden bloeien weer kenmerkende bloemen en ook vogels als de ijsvogel doen het goed.

Meetbare resultaten, maar vooral ook veel onmetelijks; schoonheid en genot. In de kronkelende beek nijgen langwerpige waterplanten traag mee met de stroom; een mens zou er bijna contemplatief en filosofisch van worden.

Stroom wordt opgevolgd door zandpad, bos, gillende gaaien en grijzende fietsers. Een blik op de kaart leert dat de befaamde De Malpie aanstaande is en ik verheug me op nieuwe verten. Maar nee. Niets daarvan. Het pad blijft vooralsnog aan de rand van deze geroemde heide, het uitzicht belemmerd door ooit nuttige naaldbomen.

Al spankerend realiseer ik me dat ook de heide tot het Dommeldallandschap kan worden gerekend. Toen boeren en buitenlui in de Middeleeuwen het dal intensiever ontgonnen, was er voor elk bedrijfsonderdeel een niveau. In de beemden - de overstromingsgraslanden - graasde het vee en werd er gehooid. Hogerop de nederzettingen en de akkers met aanvankelijk vooral rogge, een gewas dat prima gedijt op schrale grond. Na de rogge kwamen groenten en andere granen en ja, die vragen mest. Schapenmest. En waar schapen zijn als poepleveranciers, ontstaat heide. Zo ook hier, in dit 'slechte' land, dit Mal Pays. Heide die gelukkig niet al te lang op zich laat wachten. Opeens zijn de bomen op en is er een wonderschoon uitzicht, compleet met ven, heuvels en heide. Meeuwen scheren krijsend over en met een zandpad onder de voeten is er alle reden tot tevredenheid. Her en der zelfs gagel, een geurende struik met een wonderlijke combinatie van (toegeschreven) eigenschappen die hem als leerlooi, anti-kiespijn en insectenwerend middel bruikbaar maakte.

De heide is heerlijk, het ploeteren door brandgang 12 ten spijt; het dorp Dommelen een enorme deceptie. Lelijk, gelijk een Belgisch dorp doorjakkerend door vrachtverkeer en ook nog eens slecht bewegwijzerd. Even overweeg ik er de brui aan te geven, maar een blik op de kaart schenkt vertrouwen. En inderdaad, na een poos lost het dorp op in groen en ruimte en steek ik de Dommel maar weer eens over. Het landschap is weer aangenaam gezelschap. Zeker bij de Loonderhoeve met haar poelen en grazige natte weiden. Jeugdsentiment welt op. En blij vertrouwen. Want de Loonderhoeve is voortgekomen uit een particulier initiatief om door omzetting van landbouwgrond de Dommelnatuur te versterken. Gras kriebelt aan de lekker-nog-even-blote benen, een jonge kikker staart me aan, een wesp- spin verorbert haar prooi en de bus is op tijd. Wat een mooie dag.

Route

De gelopen route is een gedeelte van het Dommelpad, een nieuwe wandel- en fietsroute van de monding bij Peer (België) naar Den Bosch. Bewegwijzerd met wandelknooppunten.

Start kpt 5, Borkel, Mgr. Kuypersplein; eindpunt Volmolen kpt 72, Waalre. Volmolen. Lengte 16 km.

Openbaar vervoer

Heen: Borkel; bus 171 vanaf NS Eindhoven, overstappen buurtbus 476. Terug: met rug naar café De Volmolen linksaf. Eerste linksaf. Bushalte naar Eindhoven (en Borkel) iets verderop. Auto parkeren in Borkel.

Folder Dommelpad te koop bij VVV's in de omgeving vvvnoordoostbrabant.nl

Dommel

De Dommel is een laaglandbeek die ontspringt op de Donderslagse heide in Peer. De 120 km lange beek wordt gevoed door regen- en kwelwater en kent daardoor sterk wisselende stroomsnel- heden. Langs en in de Dommel zijn veel natuurherstelprojecten uitgevoerd.

Wie meer wil lezen over de Dommel en mooie foto's wil zien: koop het boek De Dommel, stroom door tijd, natuur en landschap, uitgegeven door Pictures Publishers i.s.m. de Ecologische Kring Noord-Brabant, euro 37,50.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden