Door Duitsers geroofd archiefmateriaal terug uit Rusland

Van onze correspondente MOSKOU - Die fiets komt nooit meer terug. Maar het Internationale Instituut voor Sociale Geschiedenis (IISG) in Amsterdam heeft deze week wel twee dozen met door de Duitsers tijdens de bezetting geroofde boeken en brochures terugverworven.

De collectie heeft een lange omweg gemaakt, over Moskou, waar het 46 jaar lang in een kelder van het Instituut voor Marxisme-Leninisme heeft liggen verstoffen. Heel weinig mensen wisten, wat het Rode Leger precies had buit gemaakt. Het materiaal kon al die jaren niet gebruikt worden door historische onderzoekers.

Het gaat om een kleine honderd boeken en brochures, waaronder een aantal, die voor historici buitengewoon interessant zijn. Zoals daar zijn: Een brochure van Mirabeau uit 1774 over de rechten en de plichten van de mens, een hele reeks sociale en politieke geschriften uit het achttiende eeuwse Engeland en eerste drukken van de 'politieke economen' Ricardo en Adam Smith. Aan de collectie valt te zien, dat zowel de Duitsers als de Russen vakmensen inschakelden bij de selectie van te stelen waar.

De twee dozen hebben zelfs in de laatste etappe van hun reis nog spannende dingen beleefd. De directeur van Internationale Instituut voor Sociale Geschiedenis, professor E. Fischer, kreeg de collectie op een nogal niet-officiele manier terug. Hij werd getipt en geholpen door medewerkers van het gewezen Instituut voor Marxisme-Leninisme, die vonden dat het tijd werd om de geroofde spullen maar eens terug te geven aan de rechtmatige eigenaar. Dit speelde zich vlak na de augustuscoup in Moskou af, toen nog duidelijk was of de nieuwe machthebbers zich in zulke kwesties fatsoenlijker zouden opstellen dan hun voorgangers.

Bevriend adres

Fischer stalde de dozen op een bevriend adres in Moskou, tot zich een veilige manier aanbood om ze terug naar Nederland te zenden. En passant en op even on-officiele wijze bezorgde Fischer ook een hoeveelheid waardevol archiefmateriaal over de Duitse sociaal-democratie terug bij de Duitse Friedrich EbertStiftung.

Het wereldberoemde IISG, opgericht in 1935, heeft een rijke traditie in 'avonturen'. In de dertiger jaren moest aangekocht archiefmateriaal op ingewikkelde manieren door nazi-Duitsland naar Amsterdam gesmokkeld worden.

In 1940 wisten de Duitsers - de Einsatzstab Rosenberg, die ook de roof van joodse bezittingen in bezet gebied organiseerde - zich van het practisch het hele, immense IISGarchief meester te maken. Het grootste deel werd na de oorlog stukje bij beetje teruggevonden in Polen, Oostenrijk en Duitsland. In 1958 kwam nog een laatste zending terug naar Amsterdam en daarna werd het heel lang stil. Tot in 1991 de Sowjet-Unie instortte en de archieven min of meer opengingen.

Wat iedereen al wist, werd nu bewezen: De Russen hadden zich in 1945 het nodige, door de Duitsers geroofde goed toegeeigend.

Zo werd in januari jongstleden door de historicus Marc Janssen in het Moskouse Speciale Archief waardevolle collecties gevonden van onder andere het IISG, het Internationale Archief van de Vrouwenbeweging, het Nederlandse Ministerie van Oorlog, de uitgeverijen Allert de Lange en Pegasus.

Ook het archief van de Franse Geheime Dienst (Securite) bleek zich in dit Russische Speciale Archief te bevinden.

De regering en de Russische Rijksarchivaris hebben zich inmiddels bereid verklaard gestolen goed terug te geven. Het probleem is nu de archieven en boeken te vinden. Het Russische archief- en bibliotheekwezen is op sterven na dood, door geldgebrek en kan niet helpen. Veel materiaal ligt niet-gecatalogiseerd in onverkende kelder en op onduidelijke zolders te wachten op ontdekkingsreizigers.

Collectie

Hoe het staat met de beroemde collectie van Franz Koenigs blijft volstrekt onduidelijk. Deze verzameling buitengewoon kostbare tekeningen is ook door de Duitsers meegenomen naar Dresden en vervolgens door het Sowjet-leger naar Rusland gebracht, als compensatie voor door de Duitsers uit Rusland geroofde kunst. De Nederlandse staat eist deze collectie met tekeningen van onder anderen Rembrandt, Holbein, Tintoretto en Durer terug. Lange tijd deed de Sowjetregering buitengewoon schichtig en geheimzinnig over de zaak.

Inmiddels hebben medewerkers op de Nederlandse ambassade de indruk, dat de collectie echt 'zoek' is en niet in het Moskouse Poesjkinmuseum ligt opgeslagen, zoals algemeen werd aangenomen. De medewerkers hebben goede hoop, dat de Russische regering mee zal werken aan de teruggave, zodra de collectie boven water komt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden